Papua Selatan: Merauke

Bewerking kaart van auteur:Hddty, CC BY-SA 4.0  via Wikimedia Commons

De beschikbare beeldcollectie van het gebied dat onder het regentschap Merauke valt bestaat vrijwel uitsluitend uit historische foto’s van Marind-anim gemeenschappen die om die reden centraal zullen staan op deze pagina.

Daarmee is echter nadrukkelijk niet gezegd dat de Marind-anim het enige volk waren – of zijn – in het gebied dat tegenwoordig het regentschap Merauke vormt. Ook aan het begin van de twintigste eeuw, toen westerse bestuurders, missionarissen en onderzoekers zich hier vestigden, werd dit uitgestrekte landschap bewoond door meerdere inheemse volken, elk met een eigen taal, cultuur en relatie tot de omgeving.

Zoals op de kaart hierboven te zien is leefden naast de Marind-anim in deze regio onder meer de Kanum-anim en de Yei-anim.

Dat we ons hier primair tot de Marind-anim beperken, is dus het gevolg van de overgeleverde beeldbronnen, niet van een rangorde in historische of culturele betekenis. De  andere volken maken niet minder deel uit van de bredere regionale geschiedenis van Zuid-Papoea en verdienen op zichzelf evenzeer aandacht. Misschien dat we dit manco op een later moment nog goed kunnen herstellen. 

Marind-anim mannen. Omgeving Merauke 1904. Utrechts Archief

De Marind-anim (letterlijk: de echte mensen), door buitenstaanders vroeger vaak Kaja-kaja’s genoemd, bewonen het laagland rond Merauke, langs rivieren als de Bian, Maro en Kumbe.
Zij leefden traditioneel van jacht, visvangst en verzamelen, sterk verbonden met het moeras- en savannelandschap. De seizoenen en de natuurlijke cycli bepaalden hun bestaan.
Centraal in hun wereldbeeld stonden de Dema-voorouders: mythische wezens die het landschap, de dieren, planten en sociale orde hebben geschapen. Om deze kosmische orde in stand te houden onderhield men uitgebreide initiatieriten, vruchtbaarheidsrituelen en ceremoniële zang en dansrituelen die dagen tot weken konden duren,
De Marind-anim vormen een belangrijk voorbeeld van een Papoeavolk waarvan het rituele leven en de harmonie met de natuur ooit centraal stonden, maar die in korte tijd ingrijpend zijn geconfronteerd met fnuikende externe invloeden.

Het begin van de twintigste eeuw betekende voor de Papoea-bevolking van Merauke een periode van ingrijpende ontwrichting. Door de introductie van westerse ziekten met soms catastrofale sterftecijfers, en door koloniaal en missionair beleid dat diep ingreep in sociale structuren, rituelen en leefwijzen, raakten veel gemeenschappen verzwakt en uiteengerukt. Ceremoniën die eeuwenlang verbindend en stabiliserend hadden gewerkt, konden niet langer worden uitgevoerd; sociale samenhang en moreel kwamen onder zware druk te staan.

Het is bewonderenswaardig en fascinerend dat de huidige Papoea-volkeren in het regentschap Merauke ondanks deze geschiedenis van verlies en demoralisering, hun identiteit zoals die nog in tal van culturele uitingen en belevingen voortleeft hebben weten te behouden en zijn blijven koesteren.

Op deze pagina wordt dus niet alleen een venster op een rijke voorouderlijke cultuur geboden maar op een geest en bezieling die de Papoea-gemeenschappen in het regentschap Merauke tot op de dag van vandaag zijn blijven inspireren.

Huizen van Marind Papoea's op het strand bij Merauke. G. M. (Gerard Martinus) Versteeg (Fotograaf) 1907-1910 NMVW CC-BY-SA TM-60014977 

Gezinsleven en gezinswoning zijn in Marind-land onbekend. De mannen van één familiegroep slapen in één mannenhut, die tot twintig britsen telt, waaronder een vuurtje kan worden gestookt tegen de nachtkoude. Een lage opening, die 's nachts wordt versperd, doet dienst als deur en venster.
Vrouwen en kinderen slapen in de vrouwen hutten, die kleiner zijn dan die van de mannen.
De Marindinees houdt van openluchtleven. Achter de hutten, in de schaduw van de palmen, ligt de soso, een
zandig pleintje, waar de mannen een groot deel van de dag doden met praten, pruimen en slapen. 

Een eind buiten het dorp ligt de gotade, het verblijf van de jongelingen, die er hun dagen in volledige afzondering doorbrengen.

's Avonds komen de jongelingen bij deemstering naar de mannenhutten om er te slapen en verdwijnen vóór dag en dauw naar de gotade. Wie er te weinig spoed bijzet, loopt gevaar een stompe pijl in de rug te krijgen.
Achter de duinenrij liggen de tuinen van de inlanders, waar op de vettige kleigrond sago, bananen, suikerriet, sirih-peper, jammen en andere vruchten worden gekweekt.
Verder op strekken de bossen zich uit en lopen naar het binnenland de onafzienbare steppen, het onmetelijk jachtgebied, waar wilde varkens en kangoeroes de jagers lokken.

Redder der Kaja-kaja's Petrus Vertenten p 33-34. Joris Vlamync 1949

Een Marind echtpaar voor een vrouwenhuis. NMVW CC-BY-SA TM-60015416 

Mannenhuis Kumbe (Koembe) 1912-1915 NMWV CC-BY-SA TM-10008291 

Marind gezelschap in feesthuis. Omgeving Merauke 1904. 

Feesthuis te Sahamne Koembe (Kumbe) 1908. Opname gemaakt tijdens een expeditie in 1908 van de militaire exploratie van Nederlands Nieuw-Guinea

Marindinees met trom (kandara) voor een huis in een dorp. NMVW CC-BY-SA RV-A440-u-303  (ingekleurd). In de oude tijd was het zeker niet ongewoon en zelfs gebruikelijk dat de (ook tegenwoordig nog vervaardigde) kandara als op de afbeelding een manshoog formaat bezat.

Sago (Metroxylon sagu) was en is de stapelvoedselbron van de Marind-anim, samen met kokosnoten, bananen, wilde palmen, en het vlees van jachtdieren zoals de kangoeroes/wallaby's, de kasuaris en de wilde varkens. Het is rijk aan koolhydraten en traditioneel essentieel voor overleving in het moerassige laagland van Merauke en de zuidelijke kust van Papoea.

Vooral vóór grootschalige koloniale inmenging had sago een centrale betekenis als levensmiddel, sociaal bindmiddel en economisch middel en werd het niet alleen gegeten, maar verwerkt in rituelen, ceremonies en culturele activiteiten.

Traditionele Marind-anim gemeenschappen kenden zorgsystemen voor sagobossen, zoals het periodiek sluiten van een sago-gebied (sasi of Sar), wat diende om de natuur te laten herstellen en sago-bossen duurzaam te beheren.

Sagowinning. AR-P027-10210 Doos 3

Sagowinning. AR-P027-10210 Doos 3

In het vlakke, waterrijke landschap van Zuid-Papoea was visserij essentieel voor voedsel, ritme van het jaar en sociale organisatie. 

De middelen of technieken waarvan men zich bediende waren:

-Visfuiken en vallen van rotan, hout en palmvezel

-Netten geknoopt van plantaardige vezels

-Speren en harpoenen voor vis in helder water

-Vergiftiging van water met plantaardige stoffen (bijv. fijngestampte wortels), dit verdoofde vis tijdelijk zonder het water blijvend te vervuilen.

Mannen zorgden voor de bouw van kano’s, het plaatsen van vallen, speervisserij, zeevisserij

De taak van de vrouwen was vooral het verzamelen van schelpdieren, vissen in ondiep water, verwerken en bereiden van de vangst.

Kinderen leerden spelenderwijs vis te vangen in kleine kreken

Marind vrouw bezig met vlechtwerk. Collectie Piet van Mensvoort afdrukken Merauke-017

Vissen in Okaba. AR-P027 10210 Doos 3 

Vrouw met visfuik - Vrouw met lichaamsscarificatie - vrouw met rouwkleed een bos brandhout dragend. AR-P027 10210 Doos 2

Marind man. Foto H. Geurtjens. AR P027 10210 doos 2

(...) Heel het lijf van onder tot boven roetzwart ingewreven. Een breede, stroeve, steenrood geverfde buikband zit strak gespannen om het middel. Onder de knieën, rond enkels en polsen platte banden van dezelfde kleur ; om de bovenarmen spangen van ivoorkleurige varkensslagtanden of een bundel zwart-geoliede pezeriken. Op de borst kransen van kangoeroe- of hondentanden en daaronder een pak rood geverfde varkensstaarten ; rond den hals een vuistdikke bundel donkere kralen. Voorhoofd, slapen en ooren zijn roodgeverfd. De rest van het gezicht is blinkend zwart (gebrande kamiri-olie). In de doorboorde neusvleugels steken blanke krokodillentanden of slagtanden van een everzwijn, of nog : korte bamboebuisjes, meer dan een duim dik (ik heb er gezien van 4 cm. doorsnee). Soms wordt de bovenholte daarvan afgesloten met een bolletje zwarte was, waarin bloedroode vruchtpitjes gedrukt zijn en in het midden steekt de scherpe nagel van een roofvogel (Kidoeb). In de ooren hangen trossen van 10 tot 20 oorringen van zwarte kasuaris-pennen. Die doorboorde oorlellen hangen soms tot op de schouders af. Boven het voorhoofd een krans van breed-uitstaande kasuarisvederen en een andere van fijne, goudgele pluimen uit paradijsvogelflanken. Aan de haren is een bundel verlengsels gevlochten van palmblad, wel een honderd vlechtjes, alle .eindigend op een knoop, iets onder de schouderbladen.' Alles druipt van ranzige kokosolie.
De vrouwen zijn niet zoo bont opgesmukt, maar de haarverlengsels zijn langer, zij reiken tot aan de vouw van de knieën en zijn vervaardigd uit lenige schors (van moembre). Ook de vrouwen glimmen van olie en verf ; bij feesten druipt de zwarte olie uit de haarverlengsels. Maar beter dan een lange beschrijving zullen de foto's der verschillende leeftijdsklassen u een gedacht geven van den origineelen opsmuk der Marind-Anim. (...)

Diverse vormen van opmaak Marind vrouwen. AR-P027 10210 Doos 2 

De vrouwen zijn niet zoo bont opgesmukt, maar de haarverlengsels zijn langer, zij reiken tot aan de vouw van de knieën en zijn vervaardigd uit lenige schors (van moembre). Ook de vrouwen glimmen van olie en verf ; bij feesten druipt de zwarte olie uit de haarverlengsels. Maar beter dan een lange beschrijving zullen de foto's der verschillende leeftijdsklassen u een gedacht geven van den origineelen opsmuk der Marind-Anim. (...)

De (aanstaande) moeder legt allen opsmuk af. Zoolang de kraamtijd duurt moet zij zich onthouden van vleesch en visch, anders zou het kleintje wonden krijgen! Alleen sago, cocosnoot, groenten en vruchten mag ze eten.
Een kraamhuisje is streng-verboden toegang. Alleen moeders, tantes, de naaste volwassen vrouwelijke verwanten en de kleine broertjes of zusjes van de(n) jonggeborene mogen vrij uit en in loopen. Voor andere is de plaats onrein. Wie zich in de buurt waagt zal dikke beenen krijgen  (Elefantiasis).
De kleine wordt dagelijks gewasschen en krijgt de eerste dagen al zonnebaden, die het fijne rozig-blanke huidje, waarmee hij geboren werd, rood stoven en doen afkrullen. Zij overdrijven niet : ik heb nooit gemerkt dat die kuur den kleine kwaad deed. Na eene goede week heeft de zon hem een gaar bronzen tintje gestoofd van blijvenden aard. Over het algemeen zien de jonge Kajakajatjes er gezond en mollig uit.
Men gaat vooral groot op een zoontje en vroeger — als een meisje al te onwelkom was -- werd het aanstonds na de geboorte ,door vader gewurgd.
Na ongeveer zes weken, het wordt ook wel eens twee maanden, laten man en vrouw zich nieuwe haarverlengsels aanvlechten, wrijven zich in met olie en verf en gaan met 'het wichtje naar eene nabije kreek of rivier, om zich en hun spruit rein te wasschen. Zij wrijven hun zwarte voeten en beenen in met klei, die spoedig opdroogt en het lijkt dan wel of ze bleekgrijze kousen aanhebben.
Ook het hoofdje van den kleine wordt met klei ingewreven. In 'het dorp staan vrienden en kennissen op hen te wachten ; vooral de vrouwen willen nu het schatje zien en be-knuffelen.
Zóó doet de kleine Kajakaja zijn « joyeuse entrée » in de Marindineesche maatschappij.
De jongetjes heeten Patoer, ongeveer tot hun 12e jaar en de meisjes Kivasom. Aan den hals dragen zij een krans van paarlemoerscherven gesneden uit de nautilusschelp, als ze loopen klinken die als muziek.
Allen dragen boven de polsen nauwsluitende mofjes, gevlochten uit reepjes van spaansch riet. Aan de bovenarmen dragen ze breede bandjes van hetzelfde fabrikaat. Daarin steken ze gaarne krotontakjes, fijngeurend kruid en soms heele ruikers van malsche, bleekblauwe of witte waterlelies met gouden hart.
De patoers dragen boog en pijlen. Zij schieten op allerlei klein wild, maar vooral schieten zij visch. Ze stappen in de aanrollende golven van de opkomende zee en schieten met veelpuntig-uitstaande pijlen in de kammen van de golven, als ze daarin een vluchtende bende Karamboevischjes zien.
De kivasom (meisjes) visschen met de kleine vischfuiken, die den vorm hebben van een omgekeerden trechter. Zij slaan daar visa mee in het ondiepe water. Een anderen keer trekken zij, twee aan twee, het groote ronde vischnet van moeder.
De kinderen kennen allerlei spelen en zooals overal bootsen ze gaarne groote menschen na.
Als ze grooter worden, krijgen de meisjes een fraai plat gevlochten bandje om de heupen en de zwarte lenige vezels Naoma, waarvan een dikke bundel langs vóór om dat bandje geslagen wordt, trekt men dan verder door en bevestigt hem van achter tot een kussentje.
De meisjes krijgen nu ook lange haarverlengsels, die tot op de kuiten afhangen. Dat staat zeer net. Aan die versiering danken zij haar naam van wahoeki (= de aangevlochtenen. Enkelv. wahoekoe.).
De jongen wordt nu aroi-patoer. Heel zijn lijf wordt met roet ingewreven, hij ziet er uit als een duivel. Het gezicht blinkt als een gepoetste laars van pajoem, de zwartglimmende olie, bereid uit kamirinoten.
Als kinderen speelden zij vroeger dagelijks in de zee. Dat gaat nu niet meer. De aroi-patoer en de wahoeki zijn dan ook alles behalve proper op hun lichaam. Vaak zit het vuil van oude verf en olie in korsten op de huid.
De jongelui mogen zelfs niet meer in het dorp verschijnen, zij mogen geene vrouwen meer zien, leven in de afzondering der jongelingen, de gotade. Die ligt een goed eindje achter het dorp, in het struikgewas verscholen. 's Nachts komen zij naar huis, als de duisternis is ingevallen en vóór dag en dauw moeten ze weer weg.
De ongehuwde meisjes worden streng bewaakt en geëerbiedigd. Na ongeveer één jaar krijgt de aroi-patoer korte haarverlengsels, die tot op de schouders reiken en op die hoogte recht worden afgeknipt. Hij heet nu Ivokravid, er zit iets Egyptisch in zijn verschijning.
Hij blijft wokravid ongeveer tot zijn zestiende jaar, dan wordt hij ewati. Dat is ook voor de meisjes de tijd om tot de hoogere klas der huwbare meisjes over te gaan, om iwag te worden.
De ewati en de iwag zijn de glorie van het dorp. Zij blijven het jaren en jaren. De meeste ewatis hadden al een baardje als ze trouwden.
De huwbare meisjes zien er in het algemeen weldoorvoed, uit en zijn evenals de ewati overdadig opgeschilderd en versierd.
Allen dragen een bundel oorringen van kasuarispennen. Reeds in den kindertijd worden de oorlellen doorboord. Ik heb kinderen gezien, die eene maand na het oor-doorboren, cylindertjes in de oorlellen droegen van 6 cm. doorsnee. Hoe langer hoe meer rekken ze uit, soms scheuren ze.
Vóór ze trouwen krijgen de iwag de garev of tatoeage op borst en buik, op dijen en bovenarmen. Een pijnlijke operatie: de bloedende wondjes worden met zwartsel ingewreven, want de gesneden huid moet, vooreerst open blijven. Om schoon te zijn moet de tatoeage dik en blinkend zijn, daarom mogen de wondjes slechts langzaam genezen.

Als ze ewati worden, krijgen de jongelingen een breede schelp, aan een beugel van rotan bevestigd, die om het onderlijf gedragen wordt.
De ewatis zijn in hun glorie- of dandytijd. Heele dagen zijn ze bezig met hun toilet, worden bewonderd en befloten. (Zacht fluiten, met het hoofd een beetje schuin, is hier de uiting van bewondering en sympathie.)
Een ewati heeft steeds zijn spiegeltje bij zich. Hij is een levend schilderij. Meer dan eens heb ik er betrapt, die tegen hun eigen beeld in den spiegel zaten te fluiten van louter tevredenheid.
De ewati draagt knots, boog en pijlen. Hij is een weerbaar man. Op jacht en in den strijd staan zij in de voorlinie.
De bekroning van den ewati zijn de pluimen die boven zijn hoofd dansen. De staartpennen van de Bobodiduif zijn zeer gezocht : blank, met crême-gele schacht en zwart-getopt. Hoe een opgesierd man er uitziet, hebben we reeds beschreven.
De jonggehuwde vrouw draagt de haarverlengsels in vele bundeltjes gebonden. Naar gelang de menschen ouder worden, wordt hun opschik bescheidener. Ook de jonge vrouwen en mannen dragen nu en dan eenvoudiger kapsel.
Als de ewati gaat trouwen, doet hij een tijdje te voren zijne intrede in het dorp als mea1im, dat eenigszins beantwoordt aan ons woord bruidegom. Men maakt den segos of breeden buikband voor hem gereed, die moet nauw sluitend over de beenen heen. Met veel olie en vereenigde krachten spelen de mannen dat klaar. Het is een pijnlijke operatie.
Als jongelingen en jongemannen ten dans gaan, als hun kleurrijke profielen zich afteekenen tegen de zee in de rood-gouden atmospheer der ondergaande zon, als al hun pluimen en vederen trillen in den avondwind op het ritme van hun veerkrachtigen gang, dan zien de menschen toe met blijd-schap om zooveel schoonheid, lam schoonheid, de schoonheid van Marind. « Zie, Toean, zóó is onze opschik ! »

Portret van de oude Marind-man Kenda - tekening Petrus Vertenten 1915 NMVW CC-BY-SA TM-5969-28

Oude menschen dragen weinig of geen versierselen meer. Dat is ook veel gemakkelijker.
De krachtige ouderling, man van veel ondervinding, patriarch der familie, draagt den eeretitel van samb-anem : groote man. Hij is zeer van tel. De ouden worden veel geraadpleegd, zij geven den doorslag in de vergadering der mannen. Op sneltocht waren zij het meestal, die de slachtoffers onthalsden. Onder die ouden vindt men schoone, eerbiedwaardige koppen (zie teekening van Kenda, Plaat VIII).
Menschen die heel oud worden, « overrijp », hebben in deze maatschappij geen waarde. Die zijn maar tot last. Men noemt ze sukkels, doom-agi : dingen van geener waarde, « gescheurde cocosschalen », alleen nog maar goed om weggesmeten te worden.

Petrus Vertenten (M.S.C.) 1935 'Koppensnellers' pp 10-12 en 16-20 (spelling enigszins aangepast)

Marind-anim ca 1915. Collectie Ferguson Marind-anim afdrukken 001

De Marind man is een indrukwekkende verschijning. Groot en krachtig gebouwd, ziet hij er, met de varkensslagtand door het septum van het neusbeen, zijn talloze
versieringen, de grote verenkrans op het hoofd, met zijn grillige rood en gele gelaatsbeschildering en de lange biezen haarverlengsels vervaarlijk uit. Kettingen met kralen van vruchtenzaden, rotanbanden om armen en benen, waaraan gedroogde varkensblazen (edit: scrotums) bevestigd zijn, een nauw sluitende gordel, een schaamschelp en een staart van biezen completeren het grillig geheel van zijn toilet.

J. van Baal, '36 Jaren', pp. 311-315 geciteerd in Boelaars 1992 p. 161

Diverse vormen van opmaak bij de Marind vrouwen. AR-P027 10210 Doos 2.

Rouwende Marind Papoeas rondom een overleden persoon kampong Sarote. NMVW CC-BY-SA TM-10006562 

De Dema-traditie bij de Marind-Anim (zuidkust van het huidige Papoea, rond Merauke) was een van de meest complexe en ritueel beladen religieuze systemen van Nieuw-Guinea. In de vroegere jaren, vóór intensieve missionering en koloniale invloed (eind 19e – begin 20e eeuw), vormde zij het hart van het wereldbeeld, de sociale orde en de relatie met natuur en voorouders. 

De Dema waren mythische oerwezens: geen goden in westerse zin, maar half-menselijke, half-kosmische entiteiten die in de oertijd over de aarde trokken. Tijdens hun omzwervingen schiepen zij landschappen (rivieren, moerassen, kustlijnen), veranderden zij zichzelf in planten, dieren of natuurlijke verschijnselen, en legden zij de basis voor clans, rituelen en seksuele ordening.

Elke Dema liet sporen achter in de wereld; die sporen waren heilig en werden in mythen en rituelen voortdurend opnieuw “geactiveerd”.

Identiteit was bij de Marind-Anim diep verbonden met de Dema. Clans ontleenden hun naam, oorsprong en rituele plichten aan een specifieke Dema. Leden van een clan mochten bij de scheppingsceremonies alleen de eigen clan-dema uitbeelden. Omdat in de scheppingsverhalen veel dema’s voorkomen, moesten de verschillende clans, met elk hun eigen dema, met elkaar samenwerken. De scheppingsceremonies zijn op die manier erg belangrijk voor het onderhouden van betrekkingen tussen de verschillende clans en voor ieder clanlid als individu, zijnde drager van Dema-kracht.

Het Dema-geloof werd tot uitdrukking gebracht en extatisch beleefd in grote, collectieve rituelen met enorme, vaak angstaanjagende maskers en lichaamsbeschilderingen, gemaakt van bast, veren, klei en schelpen waarin Dema letterlijk werden belichaamd. Men herleefde de schepping waardoor de wereld “werkend” en in balans bleef. Seksualiteit, voortplanting en verwantschap waren kosmisch verankerd: voortplanting werd gezien als een herhaling van Dema-handelingen.

Een aspect dat later veel aandacht kreeg, was het verband tussen de Dema-traditie en ritueel koppensnellen. Het nemen van een hoofd werd gezien als het vrijmaken van levensenergie nodig voor vruchtbaarheid, groei van gewassen en kosmisch evenwicht. Geen oorlogshandeling, maar een ritueel-religieuze daad, ingebed in de Dema-mythologie.

De Dema-traditie was in essentie een kosmologie (verklaring van wereld en natuur), een sociale ordening, en een ritueel systeem waarin mens, voorouder en landschap één geheel vormden.

Verdwijning en betekenis

Vanaf ca. 1910–1930 werd de Dema-traditie sterk onderdrukt door missionering, koloniale verboden op rituelen en koppensnellen, en latere modernisering.

Veel kennis verdween of werd verborgen, maar diverse elementen leven voort in verhalen, symboliek en kunst.

Opgehaalde koppen. AR-P027 10210 Doos 3 

Kaja-Kaja's (oude benaming voor de Marind-anim) met door de patrouille opgehaalde gesnelde koppen uit de Boven Koembé en Bian Rivier  (12 September - 10 Oktober 1919). Utrechts Archief Publiek Domein

Marind-anim ca 1915. Collectie Ferguson Marind-anim 029

Dema figuranten AR-P027 10210c. Fotograaf vermoedelijk Henri Nollen 1924-1932

Dema Diwa Hib. Krijt en aquarel Petrus Vertenten

Dema optreden Marind-anim ca 1915. Afdrukken collectie Ferguson Marind-anim 034

Dema voorstelling te Wendoe / Wendu AR-P027

Dema figuranten. AR-P027 10210 Doos 2 

Dema figuranten. AR-P027 10210 Doos 3

Dema uitvoering. NMVW CC-BY-SA RV-1999-550 (ingekleurd).

Marind acteurs bij een dema-optreden 1910-1939. NMVW CC-BY-SA TM10008199 (ingekleurd).

Dema figuranten met hagedis- of krokodil-dema ca 1915. Collectie Ferguson - Marind-anim 004

Man van de Marind-anim bevestigt een gari op een majo (mayo) plechtigheid te Koembe (Kumbe) 1908. AR-P027 10210 Doos 2 

Uit Pater en Papoea - Cornelissen 1966 p. 162:

Bij de processie te Boeti trachtte pater Petrus Vertenten 'al wat goed is en eigenaardig' aan de Marind-cultuur zoveel mogelijk mogelijk te behouden. Er waren mooie stoffen, kleurige vaandels en wimpels, maar wat overheerste waren de gari ( = schild) en de kandara ( = de Marind-trom). Een gari was een groot halve-cirkelvormig schild, dat soms een middellijn had van drie meter en dat de clou was bij de dema-feesten der Marind-anim." Bij die feesten werden oorsprongsmythen der papoea's van de Marind-bevolkingsgroep uitgebeeld. Bij de processie werden drie gari's meegedragen. Eén gari stelde de zon voor geschilderd in Marind-stijl. Op het tweede schild stonden de maan en de sterren afgebeeld. Boven de maan en de sterren stond in een blauwe lucht - bloedrood op een wit veld - het kruis, het symbool der christenen. Rood en wit waren twee veel gebruikte kleuren bij de Marind-kunst. Op de derde gari stond het hoofdvoedsel der Marind-anim: Een kokospalm, sago en een tros bananen. Vóór de tweede gari liepen zes jongemannen, elk met een met rood-wit beschilderde, palm-omkranste trom in de hand. De plechtige slag en het sonore geluid voldeden uitstekend. Bij de Sacramentsprocessie te Wendoe in 1926 werden dezelfde gari's als te Boeti gebruikt. De schilden werden meegedragen ter huldiging van 'den waren Schepper van Hemel en aarde en van al wat ze bevatten' 'op voor deze menschen begrijpelijke wijze.'

Literatuur: free download in pdf: DE MAJO-MYSTERIEN TER NIEUW-GUINEA'S ZUIDKUST. DOOR A. J. GOOSZEN : https://brill.com/downloadpdf/journals/bki/69/1/article-p366_17.xml

Een dema-figurant ( Dana-beboe Spin-dema ) met volgelingen ( Nakari ) tijdens een ceremonie op het strand. Foto A. van Hest MSC, 12-08-1927. NMVW CC-BY-SA TM-60045628 

Omschrijving van dit feest in de Almanak van O.L. Vrouw van het H. Hart 1929, pp 43-58. 'Op 12 Aug. 1927 is het te Wendoe (Z.N.-Guinea feest geweest. Omdat de lui al hun huizen plus een nieuwe Pasangrahan klaar hadden, gaf het Bestuur hun een van de oude Demafeesten: wat enkel bij uitzondering gebeurt, want in ‘t algemeen is ‘t verboden.

Kostuum van een hommel-dema. Begin vorige eeuw. Collectie NMVW. Palmbladschede; bamboe; Paternosterboon (Abrus precarorius); jobstraan (Coix lacryma-jobi); veren, schelpdelen, krokodillentanden; plantaardige vezels; rode en gele oker. 

De dema-kostuums in de collectie van het Tropenmuseum waar bovenstaande voorbeelden deel van uitmaken zaten lange tijd in een kist op de museumzolder. Daar werd van aangenomen dat timmerlui hem hadden achtergelaten. Toen de kist eind vorige eeuw werd geopend kwamen deze voorwerpen tevoorschijn, badend in een bed van tienduizenden losgeraakte rode, witte en zwarte pitjes. Dema-pakken zijn nu eenmaal niet voor de eeuwigheid gemaakt: de losgekomen zaadjes waren geplakt met natuurlijke hars. Dankzij subsidies en een ploeg restauratoren maken de pitjes nu weer deel uit van de kostuums. Bron: NMWV

Dema figurant met op de foto rechts diens attribuut apart. AR-P027 10210 Doos 2

10210 Doos 2 - Marind-anim man poseert met dema-beeld bij de ingang van het majo-terrein te Koembe (Kumbe). Foto's A.J. Gooszen of een lid van zijn detachement, 1907-1910  AR-P027 10210 Doos 2 

Kapitein Antony Jan Gooszen was tussen juli 1907 en juli 1908 een commandanten van de militaire exploratiedetachementen die Nederlands-Nieuw-Guinea openlegden op gezag van gouverneur-generaal Van Heutsz.

Literatuur: pdf-pagina 419 ev (boekpagina 366 ev) Majo mysteriën ter Nieuw-Guinea's zuidkust, A.J. Gooszen 

De Imo, Kav en Uk.  Boelaars 1953 pag 65 en 66

IMO is een van de vele Déma figuren, zinnebeeldige voorstellingen van geesten. Bij de stam van de Marind-Anim wordt Imo voorgesteld door een grillig versierde pauw. Hij heeft twee ondergeschikte geesten naast zich Kav en Uk, welke als een krokodil en een vis worden afgebeeld. Onder leiding van Imo weet dit drietal ziekten, pijnen, koortsen, hoesten e.a. kwellingen te verdrijven. Maar zij doen dit eerst als de mensen gezamenlijk te hunner ere bepaalde geheime rituelen gevierd hebben.

Boelaars 1953 pag 54 e.v.

DE 'IMO' VAN SENEGI
In de hete namiddag wees een vrouw mij de weg naar de plaats achter de kampong Wajao, waar de mannen van Senegi de kleuren vernieuwden van drie grote déma-figuren, welke sinds enkele jaren in dit dorp bewaard gebleven waren.
De voornaamste van de drie stukken was een prauw van een drie en een halve meter lengte, rijk van kleur en tekening en zinvol van vorm. Wordt bij een gewone prauw gesproken van een kop en een staart, hier werd aan beide uiteinden in de gestileerde lijnen een versierd mensenhoofd aangebracht. Binnen- en buitenkant van dit vaartuigje waren met figuren beschilderd, welke lichaamsdelen van een mens moesten voorstellen. Prachtig was deze opsiering met opstaande goudgeel uitwaaierende paradijsvogelveren. Deze déma draagt de naam ,Imo'.

Van de beide andere snijwerken stelde de ene een krokodil voor met op zijn kop een achteroverliggend gewei van langgerekte wortelknollen en op het lichaam dunne sprieten, waar kleine vogeltjes op zijn neergestreken. Het beest heet 'Kav', de naam van de aardappelsoort, waarvan het de wortelknollen op de kop draagt. Het andere wezen gelijkt op een reuze vis met twee vervaarlijke slagtanden, die als brede in een punt uitlopende zwaarden langs de kop naar voren steken. De naam van deze déma luidt 'Uk'.

Boelaars 1953 pag 77

Ezam-uzum te Mandum en Keisa 1951 (pag. 56 e.v. Boelaars 1953 ). Foto-afdrukken Boelaars I AR-P027 20213 Serie BI-169/170/171

Door Jan Verschueren die in de jaren 40 diepgaand studie deed naar de cultuur van de Marind-anim wordt deze beschreven als als een gemeenschapsmens, die in zijn religieuze denken beheerst wordt door de vruchtbaarheidscultus en in zijn culturele uitingen blijk geeft van kunstzin en prachtlievendheid.
Dat alles maakt hem tot een totaal tevreden mens. Juist door die totale tevredenheid met zijn leven, is hij de joviale, vriendelijke, opgeruimde, open en eerlijke mens geworden die we langs de kust ontmoeten. Want, in zijn religieuze denken omtrent vruchtbaarheid van alle dingen en wezens, in zijn overtuigde houding dat alles gedijen en groeien zal onder de onfeilbare zegen van zijn grote rituelen, in die in zich optimistische houding van het eeuwig wordende en zich vernieuwende, waar de idee van dood en verderf slechts accidenteel en negatief een plaats heeft, in die zuiver positieve houding waarin de mensengemeenschap van heden nog steeds de glorieuze uitbloei en beleving vormt van de in legenden en mythen eens roemvol gestichte gewoonten, in de prachtige eenheid van zijn religieuze systeem dat hem de degeneratie van de zwarte en deprimerende magie op een gezonde manier bespaarde, moest de Marind wel een oeroptimist worden.

De Marind is een met zijn leven totaal tevreden mens, maar geen verzadigd mens.
Zijn tevredenheid met alles is louter resultaat van zijn alles overtreffende liefde voor zijn eigen cultuurbezit. Dat komt duidelijk genoeg naar voren in het meerwaardigheidscomplex dat hem in alles zo specifiek eigen is. Omdat hij dat als het grootste bereikbare goed beschouwt, kan hij voor geen enkele andere cultuurvorm, welke dan ook, enige appreciatie opbrengen die ze gelijk zou maken aan de zijne.
Vóór onze komst beschouwde hij zich ten opzichte van andere, hem bekende Papoea's absoluut als de meerdere niet alleen, maar als de enige echte: de ANEM-HA, de enige echte mens. En nu moge het zijn dat wij, vreemden, hem versteld hebben doen staan van vele dingen, met een onnavolgbare superioriteit heeft hij juist alleen van ons aangenomen wat hem wel van pas leek te komen, terwijl de rest hem volkomen koud heeft gelaten.

Boelaars 1997 p. 291

ONDER DE KAJA-KAJA'S VAN ZUID NIEUW GUINEA
DOOR H. GEURTJENS M.S.C

1933

NIEUW GUINEA UW MENSEN ZIJN WONDERBAAR- HET LEVEN DER PAPOEA'S IN ZUID NIEUW GUINEA.

Etnoloog Dr J. BOELAARS  1953

DEMA DESCRIPTION AND ANALYSIS OF MARIND-ANIM CULTURE (SOUTH NEW GUINEA) WITH THE COLLABORATION OF FATHER J. VERSCHUEREN Dr. J. VAN BAAL 1966

DE REDDER DER KAЈA-KAJA'S PATER PETRUS VERTENTEN

JORIS VLAMYNCK M.S.C. 1949

Overige beeldcollecties Papua Selatan:

ASMAT:

ASMAT / MAPPI:

ASMAT / MAPPI / DIGOEL: