Kleurendia's Asmat en Mappi jaren '50-'70

Deel I

Diapositieven cineast Piet ter Laag.

Piet ter Laag was een Nederlandse cineast en fotograaf die in de jaren vijftig actief was in Nederlands Nieuw-Guinea, toen nog een overzees gebiedsdeel van Nederland. Hij stond bekend om zijn indrukwekkende fotoreportages en documentairefilms waarin hij op een respectvolle en gedetailleerde manier de levenswijze van de Papoeavolkeren vastlegde. Zijn werk behoort tot de belangrijkste visuele bronnen over de Papoeaculturen uit die tijd.

Piet ter Laag filmend op de Julianatop. September 1959.

Asmat ca 1959:

Paalwoningen aan de oever. Piet ter Laag diapositief 209-2-060

Asmat prauwen. Piet ter Laag diapositief 209-08-72 

Asmatter luistert via de koptelefoon naar een geluidsband. Piet ter Laag diapositief 209-01-84.

Het leguanenvel wordt hierna met bloed en kalk aan de bovenrand van de nieuwe trom (tifa) heen vastgekleefd. De jongen steunt op een bamboe koker waar water in vervoerd en bewaard wordt. Piet ter Laag diapositief 209-01-089.

Om het vel te fixeren wordt gebruikt gemaakt van een gevlochten rotan ring. Piet ter Laag diapositief 209-01-92

Asmat man met krans van aan pennen in zijn koeskoesmuts gestoken kaketoeveren. Piet ter Laag diapositief 209-3-080

Asmatter met in het haar aangebrachte vlechten van plantaardig materiaal en een met zaden en veren versierd tasje op de rug. Piet ter Laag diapositief 209-2-073 

Mappi:

Man uit de Mappi met paradijsvogel getooid. Piet ter Laag diapositief 209-3-083

Man van de Mappi met oranje prieelvogel (Sericulus ardens) als tooi, neusschelp en het hoofd omkranst met een dubbele rij nautilus-tussenschotten. Piet ter Laag diapositief 209-3-084

Man uit de Mappi getooid met oranje prieelvogel (Sericulus ardens), jaarvogelveren, neusschelp en een ketting van hondentanden. Piet ter Laag diapositief 209-3-086

Moeder en dochter staand in een prauw. Mappi regentschap. Piet ter Laag diapositief 209-3-115 

Mappi Papoea's in catamaran-prauw op weg om hoog bezoek op te halen. Piet ter Laag diapositief 209-3-112

Diapositieven schrijver/journalist Anthony van Kampen.

Anthony van Kampen (1908–1991) had een sterke band met Nederlands Nieuw-Guinea, en in het bijzonder met het Asmat-gebied. Hij bezocht het Asmat-gebied veelvuldig, en gebruikte het als decor en inspiratiebron voor zijn literaire en journalistieke werk waarin hij zijn bewondering voor hun kunst, moed en gemeenschapszin tot uiting bracht. Hij had respect voor hun houtsnijwerk en spirituele beleving, die hij vaak als “oer”-authentiek beschreef, een ongekunstelde menselijkheid die volgens hem in de westerse wereld verloren dreigde te gaan. Tegelijkertijd keek hij vanuit een koloniale en paternalistische invalshoek: hij zag de Papoea’s als mensen die zich op de drempel van beschaving bevonden en “begeleid” moesten worden door westerlingen, waarmee dus zowel respect als superioriteitsdenken doorklonk in zijn werk. 

Anthony van Kampen verdeelt tabak onder een groep Asmatters. 

Asmat ca 1955:

Anthony van Kampen D4-053. Asmat dorp 1955

Anthony van Kampen 106. Asmat man en Papoea-soldaat met Nederlandse vlag 1955

Anthony van Kampen D4-057. Asmat 1955. Asmatter onder de Nederlandse driekleur. De ergste straf voor een Asmat-kampong is het innemen van de vlag door het bestuur bij wangedrag, b.v. snellen. Als een andere kampong de vlag steelt, is dit aanleiding tot een oorlog. 

Anthony van Kampen D1-022. Asmat 1955. Schedels

Anthony van Kampen D4-063. Asmat 1955. Asmat vrouwen met sago-brokken en een varkentje

Anthony van Kampen D4-064. Asmat 1955. Vrouw met kind en visnet 

Anthony van Kampen D4-036. Asmat vrouw met verschillende kettingen van hondentanden

Anthony van Kampen D4-068. Asmat vrouwen, kampong Sjoeroe (Sjuru) 1955.

Anthony van Kampen diapositief 022. Asmat 1955. Asmat man met uitgestoken varkensbot als neusversiering (otsj).

Anthony van Kampen D4-020. Asmat 1955.  Asmat man met ketting van varkenstanden

Anthony van Kampen D4-065 Asmat man met haarextensies en neusversiering (otsj)

Anthony van Kampen 061 Asmat man met Coix-zaden (Jakobstranen) in het haar gevlochten

Anthony van Kampen D4-039. Asmat man met neusbot (otsj).

Anthony van Kampen Asmat man met haarversiering en een uitgestoken bot door de neus (otsj) D4-017

Anthony van Kampen D4-011 Asmat krijgers

Asmat man versierd met otsj, nautilusschelp en een ketting van hondentanden. Onder zijn arm een gevouwen mat (pir). Anthony van Kampen diapositief D4-009 

Anthony van Kampen D4-038. Asmat 1955. Asmat man met een hoeveelheid geroosterde vis.

Anthony van Kampen D4-054. Asmat 1955. Begin varkensfeest

Anthony van Kampen 113. Prauwenformatie Asmat

Anthony van Kampen 067 Asmat Prauwen 

Anthony van Kampen-114 Filmopname van prauwenformatie of vlootshow

Anthony van Kampen D4-051. Asmat 1955. Patrouille per prauw. Zittend resident van Zd Nieuw-Guinea Arie Boendermaker, staand AA Frans Capetti. 

Anthony van Kampen D4-032. Asmat ca 1955. Prauwenrace of vlootshow

Zielenprauw. Anthony van Kampen D1-028 

Zielenprauwen. Anthony van Kampen D4-043

Anthony van Kampen D4-012 Asmat mannen en bisjpalen. Bestuurspost Agats 1955.

Anthony van Kampen D1-025 Asmat mannen bij twee bisjpalen. Vermoedelijk bestuurspost Agats. 

Mappi:

Anthony van Kampen D4-016 Dansende Mappi vrouwen 

Anthony van Kampen D4-049 Resident A Boendermaker op patrouille in Mappigebied 

Anthony van Kampen 066 Feest in de Mappi

Anthony van Kampen 046. Man van de Mappi versierd met paradijsvogel- en jaarvogelveren 

Diapositieven Sytze van der Werf

Ambtenaar Bevolkingsvoorlichting Dienst Culturele Zaken 1954-1962. Beschrijvingen onder de afbeeldingen zijn van de hand van Sytze van der Werf zelf.

 

Bron: David van der Werf op flickr

Asmat: Bisj ceremonieel Sjoeroe (Sjuru; Syuru) 1956/1957:

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 06

Ter begroeting zijn aanwezig (op de steiger van Agats): een hond, het hoofd plaatselijk bestuur (HPB), een soort burgemeester, de pater, een taalgeleerde, de locoburgemeester Bert Jannink, 2 klerken en een vertegenwoordiger van de Asmatters. (H.P.B. vermoedelijk dhr Thooft). 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 11. Sjoeroe (Sjuru; Syuru) is aan twee zijden van een zijrivier van de Noord-west-rivier gebouwd.  (op de kaart: Flamingo Bay)

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 13

Elk jaar vinden in Sjoeroe herdenkingsfeesten plaats voor de gestorvenen. Eén van de hoogtepunten in de cyclus is het bisjfeest*, dat een keer per jaar wordt gevierd. De mannen gaan dan met een prauwenvloot verder stroomopwaarts in het bos en kappen daar een bepaald soort boom om die straks gezamenlijk naar het dorp terug te brengen. De vrouwen hebben intussen bezit genomen van het mannenhuis, waar zij ook bezig zijn zich te versieren en de komst van de mannen af te wachten. Op het modderige pleintje voor het mannenhuis klinkt de monotone dreun van trommen, die door een zestal oude vrouwen worden bediend. Enkele oude dames doen reeds de eerste danspassen op het ritme van de muziek. Deze Sjoeroe vrouw heeft zich al versierd.

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 14 Op de voorgalerij van het mannenhuis

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 16 Overal vandaan komen groepjes vrouwen toestromen 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 17. Naast enkele in de grond gestoken speren zijn de oudjes aan het dansen 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 18. Enkele toeschouwers hebben alvast een mooi plaatsje uitgezocht 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 19. Laatkomers haasten zich naar de andere vrouwen

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 23. In de verte nadert nu als een compacte massa over het water de prauwenvloot 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 27. De mannen komen steeds dichterbij en verdelen zich in groepen

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 29. De mannen komen steeds dichterbij en verdelen zich in groepen 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 32. Grote wolken kalk worden opgegooid in verband met het feit dat alles wat vreemd,'bis' is, op deze wijze ingeperkt kan worden 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 33. De vloot van de mannen komt nu dicht bij de wal 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 34 Ondanks de stokslagen, die ze van de vrouwen oplopen 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 35 Overal verstuiven de kalkwolken 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 36 De mannen staan nu tot hun middel in het water en proberen de boomstam de wal op te duwen 

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 37 De mannen staan nu tot hun middel in het water en proberen de boomstam de wal op te duwen Ondertussen staan zij bloot aan een 'bombardement' van de vrouwen

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 38

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 40

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 42. De mannen hebben nu de paal met veel krachtsinspanning voor het mannenhuis weten te brengen. Het gevecht is nu afgelopen, ze hebben hun mannenhuis heroverd

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 44. Een van de mannen van Sjoeroe (Sjuru, Syuru)

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 45. De prauwen steken weer van wal

Sytze van der Werf. Diapositief Asmat 47. De prauwen steken weer van wal. Om verder stroomopwaarts aan te leggen

Zie voor het gehele verloop van een bisj-ceremonieel de documentatie van Kees van Kessel en Bert van der Voort 

Diapositieven J.M. Krösschell

Administratief Ambtenaar Kasuarinenkust (Afdeling zuid-Nieuw-Guinea) 11 oktober 1959 - 9 mei 1961. Beschrijvingen onder de afbeeldingen zijn van de hand van J.M. Krösschell zelf.

 

A.A. J.M. Krösschell.

Krösschell JM Nieuw-Guinea II 031

Pirimapoen 1959 eerste opname van de bestuurspost Pirimapoen aan de Cookbaai, de hoofdplaats van het exploratiegebied Kasuarinenkust en residentie van de fotograaf. De opname werd vroeg in de ochtend genomen maar is onmiskenbaar onderbelicht. Wil men toch graag weten wat er allemaal op staat: het grote gebouw is het huis van de bestuursambtenaar (de heer Maturbongs, mijn voorganger vertoont zich in de deuropening). Het tweede gebouw is de Scheepvaartbarak; voorts ziet men nog iets van de steiger. De werkers voor het vliegveld komen hier met prauwen aan uit de bivaks in de omgeving van de post.

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 006 Serie Pirimapoen en omgeving okt./nov. 1959

De Hoofdbestuursassistent Maturbongs* heeft de werkers nog het een en ander te vertellen. Dit wordt dan in het Maleis gedaan, veelal op bulderende toon en vele decibels hard, waarna een tolk van de politiegroep het vertaalt in het Asmats. Asmatters met petten en jasjes (liefst natuurlijk een uniformjas, maar gewoonlijk zonder broek....) kunnen alleen maar kepala's zijn. Zij staan ook altijd vooraan. Overigens stelt hun gezag niet veel voor, en wordt voornamelijk ontleend aan hun oorlogsleiderschap.

*Felix Maturbongs was afkomstig uit Klein-Kei, uit de adellijke stand, werd eerst onderwijzer, later ambtenaar bij de rechterlijke macht. Hij werd de eerste bestuursambtenaar te Yaperow in de Mimika, stichtte van daaruit de Bestuurspost Agats bij de Asmatters. Hij moest de post ontruimen bij de komst van de Japanners in de Mimika. Zij namen zijn echtgenote en kinderen op Kei gevangen om hem te dwingen terug te komen. Hij deed het niet en zag hen pas terug in 1947 in Hollandia. Daarna ontving hij de benoeming voor het Mappi gebied, met als standplaats Masin, februari 1947. Op Koninginnedag 31-8-1947 gaf Maturbongs in Masin een groot feest, tweeduizend mensen, zang, dans, trommen. De oude sfeer kwam boven, met het gevolg dat de Oba dorpen op sneltocht dreigden te gaan. Képi weigerde hem te roeien. Spectaculair nam hij alle mannen gevangen, de vrouwen kwamen onder de indruk. Hij liet de mannen weer vrij, behalve die niet-roeiers. Maar de onrust nam toe. Toen greep hij in, strafte enkele dorpen. Ook de gevangenis benutte hij om vrienden te maken, liet schuldigen in zijn huis werken, nam ze mee als roeiers op zijn tochten, liet de besten boodschappen rondbrengen. Maar hij moest toegeven dat hij het van de Yahray vrouwen verloren had, die de mannen bleven opstoken (huwelijk en rouw). Ontelbare tournees maakte Maturbongs door het Mappigebied. Zijn onderwijzersmentaliteit bepaalde zijn beleid, namelijk: voorlichting en enkel straf voor wie niet horen wil. Bij zijn bezoeken maakte hij zich bemind en hij gaf bij voorkeur aandacht aan de groepshoofden. Zij moesten zorgen dat de mensen - zijn vrienden - thuis waren als hij kwam. Wanneer was echter onzeker en dus konden zij geen sneltocht organiseren in die korte tussentijden. De roeiers van het ene dorp moesten goed ontvangen worden in het volgende en met een vrijgeleide teruggebracht naar hun dorp. De vijandigheid werd doorbroken en zo bleken de mensen zijn mensen, mensen van de Companie. Hij sprak niet over het koppensnellen, maar over mogelijke diefstal. Zij moesten de schuldigen bij hem aangeven, en na een vijandige aanval afgeslagen te hebben, hem dit komen melden. Hij zou die vijanden dat dan voorgoed afleren... en dat vertelde hij in ieder dorp. De Missie vond dit maar een slappe aanpak, maar Maturbongs ging voort, riep de hoofden bijeen in Képi, bracht hen zo met elkaar in contact en gaf hen daar een duidelijk ideaal: 'Op korte termijn gelijk te worden aan de vreemdeling, wanneer zij als die vreemdeling wilden leven.' Dat betekende: goede huizen, nette dorpen en kleding. Die kleding (rokjes van sagovezels) die de vrouwen al hadden, moesten de mannen op hun manier ook gaan dragen. Toen besprak hij pas het koppensnellen, hoorde hen uit over hun motieven. De eis van koppen voor het huwelijk en voor het beëindigen van de rouw onderving hij door een bruidsprijs te regelen en een bepaalde viering op de graven (een kruis planten en de rouwdracht laten afsnijden). Afgesproken werd om de nog in de dorpen aanwezige schedels te verzamelen. Hij zou komen om die met eerbied te begraven. Toen vroeg hij wie van hen ervoor instond dat niemand van zijn dorp nog op sneltocht zou gaan. Allen stonden op en zagen dat ook alle anderen dat deden. Voortdurend waren er mensen op stap naar en van Masin, en dat drukke verkeer langs eikaars kampongs garandeerde een zekere rust. In de praktijk had Maturbongs de hulp van de onderwijzers nodig. Volgens de Keiese adat was hij hun adathoofd en als zodanig stond hij ook achter hen, achter hun scholen en achter hun leiding in de dorpen.

Boelaars 1997 pp. 107-108

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 009 Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959

De eerste opname van een serietje, opgenomen in de kampong Saman, gelegen aan de Cookrivier, ter gelegenheid van een maskerfeest, dat speciaal voor de "Franco-Dutch Filmexpedition" *) opgevoerd werd.

*) Zie Jan Sneep II

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 016 Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959 

De maskers zijn naar buiten gebracht en worden nu het dorp door geleid. Wat nu de hele betekenis van dit ceremonieel is, heb ik niet kunnen achterhalen, maar hopelijk komt er nog eens een kans om het eens alleen mee te maken.*)

*) Zie Kees van Kessel I

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 019 Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959

Maskerfeest in Saman

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 022 Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959

Maskerfeest in Saman.

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 023 Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959

Maskerfeest in Saman

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 024 Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959

Opnamen van zogenaamde bisjpalen. Deze palen worden uit één stuk gesneden in het kader van de voorbereiding van een sneltocht, waarop een aantal familieleden of dorpsgenoten gewroken zullen worden. Voorstellingen van deze vermoorde familieleden of dorpsgenoten worden in deze paal - vervaardigd uit het hout van een moerasboom, gekozen vanwege het bezit van plankwortels - onder de uitvoering van verschillende rituelen verwerkt.
Deze palen zijn afkomstig van Otsjenep, waar de eerdergenoemde filmexpeditie langdurig heeft gefilmd. Unieke opnamen zijn hier gemaakt, die over enige tijd gebruikt zullen worden bij de vervaardiging van een grote film, die ongetwijfeld ook in Nederland gedraaid zal worden, en die U zeker moet gaan zien. (zie Jan Sneep II)

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 021 Serie Pirimapoen en omgeving okt-nov 1959

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 038b Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959 

Voorouderschedel

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 031

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 036

Visvangst met netten is een specifiek vrouwenwerk; ieder net wordt bediend door twee vrouwen, meestal zusters, moeder-dochter, schoonzuster of andere nauwe relatie; men vist altijd in grotere groepen in verband met gevaar ( overvallen, haaien, etc).

Tijdens afnemend tij loopt men langzaam langs de kust en zodoende probeert men de vis in het net te krijgen; soms vist men 4 tot 6 uur lang en men ziet kinderen van 4, 5 jaar tot bejaarde vrouwen, ook zwangere.

Krösschell JM Nieuw-Guinea III 030b Serie Pirimapoen (Pirimapun) en omgeving okt-nov 1959 

Het dorp Pirimapoen aan de Kaifem-rivier (Cook rivier)

Download PDF

(English, Bahasa Indonesia, Nederlands)

Kleurendia's Asmat en Mappi jaren '50-'70

Beeldcollectie Papua Selatan:

 

ASMAT:

ASMAT / MAPPI: