Papua Pegunungan: Tolikara / Lanny Jaya / Mamberamo Tengah / Jayawijaya / Yalimo / Yahukimo / Nduga

Deel I

Deel I - Vroegste opnames 1909-1910 van de Nduga; de Lani en de Dem (1920-1922); de Dani: dorpsinrichting en huizenbouw; agricultuur; zoutwinning; vervaardiging van textiel.

Deel II - De Dani: varkensfeest (Wam Mawe / Bakar Batu); lijkverbranding (Ima Wusan); louteringsritueel; mummies.

Deel III - De Dani: oorlogsvoering en materiële cultuur (lichaamsdracht, versiering, status); fotodocumentatie van de Yali; krantenknipsels en literatuur (oa 'De Bergpapoea's en hun woongebied' van C.C.F.M. Le Roux 1948-1950).

Map Central New-Guinea. Cannibal Valley, page 277. Arthur T. Hitt 1962. 

De zeven regentschappen (kabupaten) Tolikar, Mamberamo Tengah, Yalimo, Lanny Jaya, Jayawijaya, Nduga en Yahukimo in de Centrale Hooglanden van Papoea zijn cultureel en etnologisch wezenlijk van elkaar te onderscheiden. Hoewel de buitenwereld de bewoners van deze berggebieden historisch vaak op één hoop veegde als "bergpapoea's", vallen de regentschappen uiteen in verschillende grote, trotse taalgroepen en stammen. Hun onderlinge verschillen komen tot uiting in taal, sociale structuur en traditionele kleding. 

Overzichtskaartje van stammen en talen der bergpapoea's van West Centraal Nieuw-Guinea. Figuur 12 Le_Roux_1950_II_Bergpapoeas - Stammen Berggebied Nederlands Nieuw-Guinea

Etnologische verdeling per regentschap

De zeven regentschappen laten zich indelen naar de dominante inheemse bevolkingsgroepen die er wonen:

  • Jayawijaya: Dit is het hartland van de Dani (of Hubula). Zij bewonen de brede, vruchtbare Baliemvallei en behoren tot de meest talrijke en bekende groepen van de hooglanden. 

  • Lanny Jaya en Tolikara: Deze gebieden worden gedomineerd door de Lani (historisch door westerse missionarissen ook wel de 'Westelijke Dani' genoemd). Hoewel verwant aan de Dani, vormen zij een taalkundig en cultureel aparte groep. 

  • Yalimo: Dit is het thuisland van de Yali. Zij wonen in de ruigere bergen ten oosten van de Baliemvallei en verschillen fysiek en cultureel sterk van hun westerburen. 

  • Mamberamo Tengah: Dit overgangsgebied vormt de grens tussen de hooglanden en het laagland. Hier wonen onder andere de Walak-bevolking en groepen die verwant zijn aan de Lani. 

  • Yahukimo: Dit is een enorm, etnisch zeer divers regentschap. De naam is een acroniem van de vier grootste stammen die er wonen: de Yali, Dani (Hubula), Kime, en Moni. Het zuidelijke deel strekt zich uit tot in het laagland, waar compleet andere culturen (zoals de Momuna) leven.

  • Nduga: Dit geïsoleerde, bergachtige regentschap is het leefgebied van de Nduga-stam voorheen Pesechem of Pesegem  genoemd. Zij zijn cultureel verwant aan de Lani en Dani, maar hebben een volledig eigen identiteit, taal en geschiedenis van strikte onafhankelijkheid. Het grondgebied van de Nduga grenst aan de Dani en Lani in het noorden, de Asmat in het zuiden, de Damal in het westen en de Ngalik in het oosten.

Deze pagina toont hoofdzakelijk beeldmateriaal en documentatie van de Dani bevolking afkomstig uit het archief van de Minderbroeders Franciscanen (OFM). Van de overige hierboven genoemde stammen is helaas weinig historisch beeldmateriaal bewaard gebleven.

Lorentz expeditie naar Nieuw-Guinea 1909-1910:

Verslag Militaire Expeditie Nederlandsch Nieuw-Guinee 1907-1915. Kaart pag.109. 

Kennismaking met de Nduga

Expeditie naar de Wilhelminatop 1909-1910 Lorentz.

Hoofdkwartier te Alkmaar (regentschap Nduga).

Gezicht vanuit Alkmaar vanuit de bestuurspost.

Bivak Alkmaar was geen permanente nederzetting of dorp, maar een strategisch basiskamp. Het werd in 1907 opgeslagen tijdens de Eerste Zuid-Nieuw-Guinea-expeditie. Het kamp lag diep in het binnenland aan de Noordrivier (die na 1910 werd omgedoopt tot de Lorentzrivier, tegenwoordig de Unir genoemd). 

Het kamp lag precies op het punt waar de rivier ophield bevaarbaar te zijn voor grotere stoomschepen en waar de steile uitlopers van het Centraal Hoogland (het Hellwig- en Jayawijayagebergte) begonnen. De Nederlandse cartografen noemden deze post naar de Nederlandse stad Alkmaar. Vanaf deze plek moesten de expeditieleden te voet verder de bergen in om hun ultieme doel te bereiken: de eeuwige sneeuw van de Wilhelminatop (de huidige Puncak Trikora).

Tegenwoordig vind je de naam Alkmaar op geen enkele moderne kaart meer terug; de jungle heeft deze plek allang weer opgeslokt. 

Bergpapoea's (Pesegem) op Alkmaar. Foto's van de Lorentz-expeditie naar Nieuw-Guinea, 1909-1910. Utrechts Archief 74-534-30 

Op 29 oktober 1909 vond het eerste directe contact met de Nduga plaats. Lorentz en zijn mannen werden opgewacht door een groep berg-Papoea's. De spanning was om te snijden: de ontdekkingsreizigers waren zwaarbewapend met geweren (vanwege eerdere vijandige confrontaties met laaglandstammen), en de bergbewoners stonden klaar met bogen en houten speren. 

Tot grote opluchting van Lorentz bleken deze bergbewoners echter geen agressie te tonen. Ze waren vooral diep onder de indruk en nieuwsgierig naar de bleke huidskleur en de vreemde bepakking van de expeditieleden. Via gebarentaal stelden de Papoea's zich voor als de "Pesechem" en de "Morup" (wat later respectievelijk een clannaam en een statusaanduiding bleken te zijn binnen de grotere Nduga-groep). In plaats van een conflict ontstond er een unieke uitwisseling. Lorentz en Van Nouhuys pasten een strikte strategie van vriendelijke diplomatie toe. Ze boden geschenken aan, zoals felbegeerde stalen bijlen en spiegeltjes. Als reactie hierop stelden de Pesechem zich buitengewoon gastvrij op. De expeditie mocht haar kampement (het historische Pesegem-bivak) vlak naast het dorp opslaan. De groepsleden brachten uiteindelijk drie nachten door in het dorp zelf. Dit was destijds uniek: blanke wetenschappers die sliepen in een tot dan toe volledig van de buitenwereld afgesloten beschaving. 

      Tijdens deze dagen in het dorp observeerden Lorentz en Van Nouhuys de Pesechem intensief. Ze maakten de allereerste portretfoto's (waarop de mannen de strakke rotan ringen – de sabiyab – rond hun middel droegen) en stelden een vroege woordenlijst op van zo'n 150 woorden. Ze noteerden met bewondering hoe deze mensen, ondanks de bittere kou op grote hoogte en het totale gebrek aan metalen gereedschappen, een hoogontwikkelde landbouw- en vlechtcultuur hadden opgebouwd.

      Bergpapoea's bivak Alkmaar. Uit Foto's van de Lorentz-expeditie naar Nieuw-Guinea, 1909-1910. Utrechts Archief 74-39

      Uit Zwarte Mensen - Witte Bergen. H.A. Lorentz 1913 p.p. 135-138: 

      Wij worden uitgenodigd dicht bij een groten kuil te gaan zitten bij een groot vuur, waarin grote stenen liggen. Er worden twee kleine varkens gebracht, die voor onze ogen met een pijl met bamboepunt in het hart worden geschoten, het uitstromende bloed wordt in bladeren opgevangen. Onder het prevelen van formules wordt het voorhoofd van alle aanwezigen met bloed ingesmeerd, ook van de vrouwen en kinderen, die zich in de nabij zijnde huizen bevinden. Het schijnt wel, dat er op deze wijze een soort van bloedvriendschap gesloten wordt en dat zij zich na deze gebeurtenis volkomen veilig tegenover ons gevoelen en volkomen zeker zijn van onze goede gezindheid. Later, als er een, naar het scheen, belangrijk verhaal tegen ons gehouden werd, wezen zij steeds naar de plaats op ons voorhoofd, waar het bloed eenmaal op gesmeerd was. (...) 

      Daarna worden enige gepofte aardvruchten aangeboden, die ons uitstekend smaken. Van Nouhuys en ik worden naar voren geroepen en nadat zij weer enige formules hebben uitgesproken, gaat er een luid gejuich, op om te bewijzen, dat zij tevreden zijn over de verrichte formaliteiten. De varkens worden op het vuur geroosterd, het vel en de haren er afgekrabd en vervolgens met een bamboemesje in stukken gesneden; wij bieden onze hulp aan met kapmes en gewone messen, maar dit schijnt niet geoorloofd te zijn en wordt van de hand gewezen. De kop werd met een stenen bijl gespleten, zoo ook de voorpoten, de ribben worden gescheiden en platgeslagen, het vlees losgesneden en in stukken verdeeld, ook de ruggengraat wordt er uitgenomen-, het bloed wordt zorgvuldig in bladeren verzameld.

      Ondertussen wordt een groot houtvuur aangelegd en de stenen hierin gloeiend gemaakt; over het vuur maken nog het volgende : zij bezitten een gespleten stok, dien zij op een hoop droge bladeren en takken leggen en met de voeten vasthouden, door middel van wrijving met een rotan om den vuurstok ontstaan vonken, die de onderliggende bladeren en takjes doen ontbranden.

      Hout kappen zij met den stenen bijl, kleinere stukken worden op het hoofd in stukken gebroken. Het vlees wordt zorgvuldig in bladeren verpakt en daarna in den kuil gelegd, hierop hete stenen en enig groen, vervolgens wordt de kuil weer dichtgemaakt. Lever en hart waren reeds in het vuur gaar gepoft en aan ons ter verdeling gegeven. Terwijl wij zitten te wachten, dat het vlees gaar wordt in den kuil, wordt een drukke ruilhandel gedreven, vooral lucifers, papier en dergelijke snuisterijen doen opgeld, het blijkt ons ook, dat zij het gebruik van zout kennen, maar hierover later.

      Na drie kwartier is het vlees gaar en wordt de kuil weer opengemaakt; van Nouhuys en ik worden aangewezen om het vlees rond te delen, welke opdracht wij gaarne vervullen; ik moet zeggen, het vlees smaakte mij opperbest en toen ik er te veel van at, werd mij daarop met een ernstig gezicht gewezen en beduid, dat het mijn plicht was vlees rond te delen en niet alleen te eten. Als alles is rondgedeeld, schijnt de plechtigheid afgelopen te zijn en kunnen wij vrij en ongedwongen tussen de huizen rondlopen; kinderen en vrouwen tonen zich niet meer bevreesd, zodat wij in de gelegenheid zijn hun nu en dan een klein geschenk te geven, wij gevoelen thans het gebrek aan ruilartikelen. Als wij goed begrepen hebben, is hun stamnaam Pesegem, dikwijls wordt dit woord genoemd, als zij op elkaar en de gehele omgeving wijzen. 

      Bergpapoea's (Pesegem tegenwoordig Nduga) op Alkmaar. Foto's van de Lorentz-expeditie naar Nieuw-Guinea, 1909-1910. Utrechts Archief 74-39

      Bergpapoea's (Pesegem) op Alkmaar - Bereiden van eten in 'stoofkuilen'. Foto's van de Lorentz-expeditie naar Nieuw-Guinea, 1909-1910. Utrechts Archief 74-534-37  

      Pesechems op bezoek bij het bivak op de Wichmannberg tijdens de Derde Zuid-Nieuw-Guinea expeditie 1912-1913. CC-BY-SA TM-10009310 NMVW

      Nduga mannen ca 1960. Anthony van Kampen neg6x6-010 

      De Westelijke Dani (Lani) en de Dem

      Tijdens de Centraal Nieuw-Guinea-Expeditie 1920-1922 ontmoetten ontdekkingsreizigers de Westelijke Dani (Lani) en het naburige Dem-volk in de Swart-vallei (Toli-vallei) Tolikara regentschap.

      Kaart Dl III Bergpapoea's van Nieuw-Guinea LeRoux 1950 - uitsnede

      Oeringoep Groep in een Baliemdal kampong Swartvallei 1921. Utrechts Archief 74-197-12-3 

      De termen 'Oeringoep' (ook wel geschreven als Uringup) en 'Timorini' werden in de jaren 1920 door vroege Nederlandse ontdekkingsreizigers en etnografen gebruikt om de specifieke Dani-groepen in de Toli-vallei (toen de Swart-vallei genoemd) aan te duiden. Deze gebieden grenzen direct aan het leefgebied van de Dem in het centrale bergland van Papoea.  In de hedendaagse antropologie en taalkunde is deze oude benaming volledig vervangen. De populatie staat nu officieel bekend als de Westers-Dani, de grootste subgroep binnen de grotere Dani-cultuur. Zelf noemen zij zich bij voorkeur Lani (of Laany). 

       

      Het eerste contact met de dichtbevolkte Westelijke Dani (Lani) werd gemaakt in oktober 1920 tijdens de Centraal-Nieuw-Guinea-expeditie, waarin een groep ontdekkingsreizigers zes maanden bij hen verbleef op hun boerderijen in de bovenste Swart-rivier vallei (Toli-vallei, Tolikara). De Grote Vallei (Grand Valley) werd pas op 23 juni 1938 waargenomen vanuit een PBY Catalina door Richard Archbold , die toevallig op de vallei stuitte tijdens het bestuderen van de vegetatie op grote hoogte in het Jayawijaya-gebergte. ( wiki )

      Een Papoea met een expeditielid voor zijn hut in de Swart-vallei. Foto Jan Jongejans (Centraal Nieuw-Guinea Expeditie) 1920-1921

      Westelijke Dani vrouwen Swart-vallei 1920. CC-BY-SA TM-ALB-1867-260  NMVW

      Mannengroep Panaradal Swart-vallei 1921. Utrechts Archief 74-197-12-11

      Papoea afkomstig uit de Swart-vallei met een gevlochten rotan kuras. J. Jongejans 1920-1921. Glasnegatief.  CC-BY-SA  TM-10008123 NMVW

      Mannen van de Dèmstam, clan Oewaboe, dal der Nògòlò (Taritatu). Zware baardgroei, grote peniskokers met pluimen, oude nettassen als hoofdbedekking. Ca 1935. Utrechts Archief 74-170-46

      Woning van de menschen van den Dèmstam ( Ngo Dèm ) uit het stroomgebied der Nògòlò (Taritatu). De dikke boomstammen zijn op meer dan manshoogte boven den grond afgekapt. Rechts op de foto een stam met inkepingen aan beide zijden. Ca 1935. Utrechts Archief 74-170-43

      Met stenen bijl wordt een boom gekapt door Dem Papoea met treskapsel. Ca 1935. Utrechts Archief 74-170-47 foto 1

      Dem Papoea naast een met stenen bijl gevelde boom. Ca 1935. Utrechts Archief 74-170-47 foto 2 

      Nederlands Nieuw-Guinea - Uitgave van de Stichting het Nationaal Comité - November 1960 pp. 2-3

      EEN EXPERIMENT IN DE NOORD-BALIEM

      Het was een hele opgave voor de eerste zendelingen, die in het gebied van de Baliem gingen werken, om zich verstaanbaar te maken. Men kwam letterlijk „uit de lucht vallen" en moest achter de betekenis van woorden komen. Dit Baliemgebied is nl. één van de weinige gebieden in de wereld, waar men geen tolk kon vinden om de verbindende scha-kel te leveren. Door het grote moeras aan de noordzijde van dit gebied, t.w. de Meervlakte, waar nog niemand ooit een pad door heeft kunnen vinden en waar het gonst van de muskieten en wemelt van krokodillen, was de verbinding naar het noorden afgesloten. De Idenburgrivier heeft een zeer breed bed uitgeslepen op de lange weg vanaf het Sterrengebergte en het Keeromgebied naar de verbinding met de Rouffaerrivier, om samen de Mam-beramo te gaan vormen en door de vele zijrivieren ontstaat er in de regentijd een zodanige overvloed aan water dat dit gehele brede bed van de Idenburg diep onder water komt te staan. Van uit het vliegtuig krijgt men een goed idee van dit ontzaggelijke moeras, als men gedurende kilometers en kilometers, het zonlicht ziet weerkaatsen op het watervlak onder de bomen. Het is duidelijk dat de bewoners van het Centrale Bergland nooit kans gezien hebben om verbinding te krijgen met de bewoners van de andere zijde van dit grote moeras. Alleen het vliegtuig kon een verbinding brengen met de wereld van buiten.

      Het is nl. zo dat niet alleen naar het noorden geen verbinding mogelijk was met andere volkeren, ook naar het zuiden verrijst een onneembare barriëre, een langgerekte bergketen vanaf de Idenburg en de Carstensz toppen over het Oranjegebergte met de Wilhelminatop, over de Julianatop naar het Sterrengebergte. Vele van deze toppen komen de 5.000 meter nabij, enkele steken ook daar nog boven uit.

      Zo leefden de Baliemvolken geïsoleerd en misten het bevruchtende contact met culturen van buiten. Alleen het vliegtuig heeft dit isolement kunnen doorbreken en bracht sinds de jaren 1954 het contact met de Westelijke cultuur op wel zeer bijzondere wijze. Dit heeft ook zijn specifieke problemen met zich meegebracht.

      Het eerste contact vond plaats in de Grote Vallei, of langs de Zuid-Baliem. Later kwamen meer Zendingsposten via de verbindingslijn over het Archboldmeer; Bokondini werd geopend en weldra volgden de posten langs de Noord-Baliem en in het gebied van de Swart-rivier. Vanuit het gebied van de Wisselmeren had reeds een langzame penetratie plaats gevonden in de richting van de Ilaga en thans strekt zich een lange keten van posten uit vanaf de Wisselmeren tot aan het gebied bij het Sterrengebergte.

      Men was zeer benieuwd naar de ervaringen op het gebied van de talen in deze gebieden. Nu, na enkele jaren werken, hebben de linguïsten van de verschillende zendingscorporaties die in deze gebieden werken, dat zijn de Christian & Missonary Alliance, de Unevangelized Fields Mission, de Australia Baptist Mission Society en de Regions Beyond Mission Union, reeds enkele keren een samenkomst gehad om over de bereikte resultaten op het gebied van de taalstudie te overleggen en ervaringen uit te wisselen. Eén van de belangrijkste conclusies die men trekken kon was dat de volkeren vanaf de Ilaga-vallei, waar de grens loopt met het gebied van de Uhunduni's, tot aan het einde van de ons bekende Grote vallei of Zuid-Baliem met als laatste zendingspost Selma, er een taal gesproken wordt die wel tot dezelfde familie zal behoren. Men gebruikte vroeger als regel de naam Dani of Ndani om deze volkeren aan te duiden en deze naam zal als verzamelnaam nog wel lang in gebruik blijven. De mensen in de Noord-Baliem spreken over hun groep en over hun taal als de Lani.

      De taal is niet geheel dezelfde, de grens loopt ongeveer bij het begin van de Grote Vallei, in de omgeving van de CAMA-post Pyramide Berg. Er zullen waarschijnlijk 2 grote gebieden te onderscheiden zijn en het totale aantal van de sprekers van deze 2 groepen zal zeker 80.000 zijn. Sommigen gaan nog hoger in hun schattingen en komen alleen voor het gebied van de Grote Vallei en de Zuid-Baliem al tot meer dan 50.000 personen. Wat we kunnen aannemen is, dat zeker 40.000 personen dezelfde taal spreken. In de loop van het jaar 1960 bleek nog duidelijk dat er verwantschapsbanden bestaan tussen de stammen vanaf de Ilaga in het westen tot aan het begin van de Grote Vallei rondom de Post Pyramide Berg. Bij de wassende invloed van de zending was men nl. rondom. het Ilaga-gebied overgegaan tot het verbranden van fetischen en wapens; verwanten nabij en ver weg zouden ditzelfde moeten doen, wilde deze symbolische handeling enige kracht behouden. Daarna verspreidde deze beweging zich naar het oosten, dus over het gebied van de Swart-rivier, Bokondini, Tiom en Maki en de verst verwijderde manifestatie vond plaats bij de zendingspost Pyramide Berg. Deze beweging wordt hier alleen maar zeer summier vermeld om het verband aan te tonen v.z.v. het verwantschap en het spreken van een taal betreft tussen de volkeren die leven tussen de Ilaga in het westen en het begin van de Grote Vallei naar het oosten, een afstand van ongeveer 7 dagen lopen.

      De Dani (Hubula)

      Schetskaart Baliemvallei rond 1960

      Baliem 1956. Diapositief Piet ter Laag 209-1-114

      Luchtfoto Baliem ca 1967 Jos Donkers A7 602-024 

      De inwoners van de Baliemvallei en de omliggende gebieden worden vaak allen Dani genoemd en daarmee soms verward met andere hooglandstammen zoals Nduga en Yali in het zuiden en oosten. 

      Nieuw Guinea Kroniek no 7: De Baliem, geheimzinnig hart van Nieuw Guinea. 

      Baliemvallei (Lembah Baliem) Nederlands Nieuw-Guinea 1957. 

      Netherland Government (archive.org) Public Domain Mark 1.0

       

      Luchtopname dorp Baliemvallei NEFIS 7 april 1944. NEFIS staat voor Netherlands Forces Intelligence Service, een Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdienst die tijdens en na de Tweede Wereldoorlog opereerde in Australië, Nederlands-Indië en later Nederlands-Nieuw-Guinea.

      Luchtopname boven Baliemdorp 1948 - Anthony van Kampen lichtbeeld-008 

      De dorpen in de Baliem bestaan uit een meestal kleine verzameling ronde en rechthoekige riethutten door een omheining van stenen omgeven.1958-02. Nationaal Archief

      Bob Schijns diapositieven Kampongs-75-005 

      Baliemvallei 1956. Diapositief Piet ter Laag

      Krösschell J.M. Nieuw-Guinea I 012. Wamena 1958.

      De vallei is al heel lang in gebruik voor de verbouw van landbouwproducten. Onderzoek heeft uitgewezen dat de landbouw hier al teruggaat tot in de zevende eeuw. Het voornaamste landbouwproduct is zoete aardappel. Ook worden tarot, komkommer, boontjes, kalebassen, rietsuiker en aardnoten verbouwd. wiki

      Baliemvallei 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f-130A-f015 

      Jos Donkers a2-f130i-024

      Een foto waarop een Dani-man voor een honai staat en diens fijne treskapsel tegen het koepelvormige dak op de achtergrond een prachtig, harmonieus visueel ritme vormt dat Jos Donkers bewust heeft willen vastleggen. De traditionele haarstijl van veel Dani-mannen (en met name de krijgers en stamoudsten) weerspiegelt die exacte bolvorm. Het haar wordt vaak lang gedragen, ingesmeerd met een mengsel van roet en varkensvet, en vervolgens heel compact in elkaar gedraaid, gevlochten of opgebonden tot een dikke, ronde en helmachtige structuur. Wanneer ze daarnaast een traditionele haarnet dragen, wordt de ronde, strakke vorm nog extra geaccentueerd.

      Interieur van een Ndani verblijf. Baliemvallei 1956. Diapositief Piet ter Laag.

      Donkers a2-f132-017

      Binnenin de Honai 

      Een Dani in lotushouding rookt een traditionele Dani-tabakspijp. De steel is gemaakt van een lange, holle riet- of bamboesoort. De extreme lengte geeft de scherpe, lokaal gekweekte tabaksrook de tijd om af te koelen voordat deze de mond bereikt.

      Suikerriet wordt boven het vuur bewaard om het te drogen of te beschermen tegen ongedierte. Voorts hangt een hoeveelheid tabak of een specifieke vezelsoort (zoals de binnenbast van een boom) boven het vuur te drogen. 

        IrianJaya2-147-046 

        De Honai (Mannenhuis)

        De honai is het meest iconische, ronde huis en vormt het centrum van de gemeenschap. Het is een cirkelvormig gebouw met een diameter van zo'n 4 tot 5 meter. Het heeft een opvallend, koepelvormig dak van dik riet en stro dat bijna tot de grond reikt. Dit zorgt ervoor dat regenwater snel wegloopt.

        De wanden zijn gemaakt van dubbele rijen verticale houten planken (papan), waartussen isolatiemateriaal (zoals bladeren of gras) is gestopt.

        Binnen is het huis opgedeeld in twee verdiepingen, bereikbaar met een ruwe ladder. De benedenverdieping heeft een lemen vloer met in het midden een open vuurplaats (hearth). Hier praten en eten de mannen. De bovenverdieping is een slaapplatform bedekt met zacht droog gras.

        Een honai heeft bewust geen ramen en slechts één zeer lage toegangsdeur. Dit houdt de warmte van het vuur binnen en de koude nachtwind buiten. De rook van het vuur ontsnapt langzaam door het rieten dak, wat tevens insecten en ongedierte verdrijft.

        IrianJaya2 - 146 -015 

        De Ebeai (Vrouwenhuis)

        De ebeai is het domein van de vrouwen, jonge kinderen en de biggen (die als zeer kostbaar worden beschouwd).

        In tegenstelling tot de ronde honai is de ebeai vaak iets kleiner en langwerpiger (ovaal of rechthoekig) van vorm. Hier slapen de vrouwen en groeien de kinderen op. Ook de ebeai heeft een vuurplaats en een slaapzolder. Mannen mogen de ebeai overdag bezoeken, maar slapen er traditioneel niet.

        Pikhe 1970 huizenbouw. Jos Donkers a2-f130E-f014/015

        Huizenbouw Pikhe 1970. Jos Donkers a2-f130E-f016 

        Heppuba (Hepuba) Baliemvallei 1970. Jos Donkers a2-f130C-f020 

        De traditionele huizenbouw van de Dani (Ndani) in de Baliemvallei is perfect aangepast aan het bergklimaat. Omdat het in de vallei ’s nachts flink kan afkoelen (soms richting het vriespunt), zijn de huizen compact, uitstekend geïsoleerd en ontworpen om warmte vast te houden.

        De Dani bouwen hun huizen niet los, maar in een omheind complex genaamd een silimo. Binnen zo'n erf heeft elk type gebouw een specifieke functie en vorm.

        1. De Honai (Mannenhuis)

        De honai is het meest iconische, ronde huis en vormt het centrum van de gemeenschap. Het is een cirkelvormig gebouw met een diameter van zo'n 4 tot 5 meter. Het heeft een opvallend, koepelvormig dak van dik riet en stro dat bijna tot de grond reikt. Dit zorgt ervoor dat regenwater snel wegloopt.

        De wanden zijn gemaakt van dubbele rijen verticale houten planken (papan), waartussen isolatiemateriaal (zoals bladeren of gras) is gestopt.

        Binnen is het huis opgedeeld in twee verdiepingen, bereikbaar met een ruwe ladder. De benedenverdieping heeft een lemen vloer met in het midden een open vuurplaats (hearth). Hier praten en eten de mannen. De bovenverdieping is een slaapplatform bedekt met zacht droog gras.

        Een honai heeft bewust geen ramen en slechts één zeer lage toegangsdeur. Dit houdt de warmte van het vuur binnen en de koude nachtwind buiten. De rook van het vuur ontsnapt langzaam door het rieten dak, wat tevens insecten en ongedierte verdrijft.

        2. De Ebeai (Vrouwenhuis)

        De ebeai is het domein van de vrouwen, jonge kinderen en de biggen (die als zeer kostbaar worden beschouwd).

        In tegenstelling tot de ronde honai is de ebeai vaak iets kleiner en langwerpiger (ovaal of rechthoekig) van vorm. Hier slapen de vrouwen en groeien de kinderen op. Ook de ebeai heeft een vuurplaats en een slaapzolder. Mannen mogen de ebeai overdag bezoeken, maar slapen er traditioneel niet.

        3. De Hunila (De Keuken)

        Hoewel er in de slaaphuizen kleine vuurtjes branden voor de warmte, wordt het dagelijkse eten meestal bereid in de hunila. Dit is een lange, gemeenschappelijke kookloods op het erf waar de vrouwen samen koken, praten en de maaltijden (zoals zoete aardappelen) klaarmaken.

        4. De Wamai (Varkensstal)

        De Dani hebben een diepe culturele band met hun varkens (wam). Voor grotere groepen varkens worden speciale, langwerpige stallen gebouwd binnen de silimo, zodat de dieren veilig zijn voor diefstal en roofdieren.

        De Silimo (Het Erf)

        Een complete Dani-nederzetting bestaat uit een rij honai's en ebeai's die tegenover elkaar staan, met de hunila aan het hoofdeinde. Het hele complex is omgeven door een stevige, hoge houten omheining met een smalle sluispoort. Dit diende vroeger als verdedigingslinie tijdens stammenoorlogen en houdt vandaag de dag het vee binnenboord.

        Bob Schijns Baliem-22-013 Schets van dorp Anelakak

        Ndani met stenen bijl (dissel) Baliem 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130D-f004 

        Baliem 1956. Piet ter Laag-209 diapositieven 1-107 

        Bob Schijns Baliem-17-012 

        In de materiële cultuur van de Dani in de Baliemvallei is het onderscheid tussen de gewone bijl en de dissel (dwarsbijl) van fundamenteel en dagelijks belang. Hoewel beide gereedschappen een geslepen stenen blad hebben, verschillen ze volledig in de stand van het blad, hun functie en hun traditionele benaming. 

        De dissel (dwarsbijl): Bij de dissel staat de snijkant van het stenen blad haaks (dwars) op de houten steel, net als bij een schoffel of een hak. De dissel was hét ultieme gereedschap voor fijn houtsnijwerk en precisie-bewerking. Omdat je met een dissel een schrapende of schavende beweging naar jezelf toe maakt, werd deze vooral gebruikt voor het uithollen en gladschaven van planken voor de omheining van het dorp en de wanden van de honais. Ook werd de dissel intensief gebruikt voor het fijne snijwerk van houten peddels, landbouwwerktuigen, de delicate vormen van de karaf-kalebassen (tali), en voor het uithakken van de holtes in houten voorwerpen. 

        Met stenen bijlen wordt een boom geveld. Baliemvallei 1956. Piet ter Laag diapositieven 209-1-040

        Baliem 1956. Piet ter Laag diapositieven 209-1-041

        Bij de stenen bijl staat de snijkant van het stenen blad parallel (in de lengterichting) aan de houten steel. Dit gereedschap werd door de mannen primair gebruikt voor het zware, grove werk. Denkt u hierbij aan het kappen van bomen bij het ontginnen van bossen, het splijten van grote boomstammen voor brandhout, het doorhakken van dikke varkensbotten bij een bakar batu, en het grove voorwerk bij het maken van de meterslange houten speren (wano).

        Grondbewerking. Baliem 1956-1958. Piet ter Laag diapositieven 209-1-042

        Bob Schijns Baliem-21-007

        De grote, zware houten graafstok (su of wen-su).

        De bodem van de kanalen en sloten rond de groentebedden bestaat uit een metersdikke laag vloeibare, zware moerasmodder. De su is een lange, slanke stok (vaak tussen de twee en drie meter lang) die aan het uiteinde is uitgesneden in de vorm van een smal, puntig blad of een peddel. De steel is zo lang omdat de mannen zo vanaf de droge oever, of diep staand in de geul, een enorme hefboomwerking kunnen creëren zonder ver in de modder te hoeven bukken.

        De mannen steken de su diep in de vloeibare modder op de bodem van de sloot. Ze scheppen de modder niet omhoog zoals wij dat doen, maar ze maken een wip- en zwaaibeweging. Met een vloeiende, geoefende zwaai slingeren ze de natte modder vanuit de diepte metershoog de lucht in, tot over de oever, bovenop het naastgelegen aardappelbed (omao).

          Het graven en onderhouden van deze kanalen met de su's diende twee cruciale, gelijktijdige landbouwdoelen:

          Waterbeheersing: De kanalen voeren het overtollige grondwater af, zodat de wortels van de zoete aardappelen op de verhoogde akkers niet wegrotten in de moerasbodem.

          Natuurlijke bemesting: De modder die zich op de bodem van de sloten verzamelt, zit boordevol organisch materiaal (vergane plantenresten en vruchtbare slib). Door deze modder met de su's periodiek op de akkers te werpen, voorzien de Dani hun gewassen constant van een rijke, verse laag vruchtbare compost. Dit is de reden waarom ze deze akkers eeuwenlang intensief konden blijven gebruiken zonder dat de grond uitgeput raakte.

            Baliem 1956-1958. Diapositief Piet ter Laag 209-1-148 

            Jos Donkers diapositieven a2-f130D-010 

            Landbouw Baliem 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130C-016 

            Nadat de mannen de grove schollen aarde hebben omgekeerd komen de vrouwen in actie. Zij gebruiken kortere, lichtere graafstokken en houten peddels. De vrouwen breken de grote kluiten aarde minutieus in fijne, rulle grond, wieden het resterende onkruid en vormen de aarde tot perfecte bedden of heuveltjes. Vervolgens poten zij de stekken van de zoete aardappel, de ubi (Indonesisch) of hipere (Dani-taal)*. Voor de Dani is hipere het absolute synoniem voor voedsel en leven, aangezien circa 90% van hun dagelijkse dieet hieruit bestaat. De Dani kennen wel meer dan 70 verschillende sub-namen voor specifieke soorten hipere (afhankelijk van de kleur, vorm en smaak).

            *Toen Nederlandse expeditieleden, zendelingen en later het Indonesische bestuur de hooglanden introkken, gebruikten zij vaak de Maleise/Indonesische term ubi om in hun verslagen, boeken en documenten aan het thuisfront uit te leggen over welk gewas zij schreven. De term is dus een buitenlandse leenvertaling voor de inheemse hipere

              Ndani vrouw graaft zoete aardappels (ubies) uit. Baliemvallei 1956. Diapositief Piet ter Laag.

              Moeder met dochters. Op haar hoofd draagt zij een net aardappelen. Piet ter Laag diapositieven 209-1-129 

              Voordat de aardappelen het dorp in mochten om gekookt te worden, liepen de vrouwen naar de rivier. Ze vulden de noken met aardappelen en pakten de knollen rondom dik in met bossen scherp riviergras of varenbladeren.

              Ze dompelden het hele pakket herhaaldelijk onder in het stromende water van de rivier en schudden het pakket heen en weer. Het stugge gras werkte als een ingebouwde schuurspons. Door de wrijving tussen het gras, de aardappelen en het stromende water spoelde alle modder en klei weg, waardoor de oogst blinkend schoon werd zonder dat de kwetsbare schil van de aardappelen beschadigd raakte.

                Zoete aardappel en tarowortel op de smoorkuil. Piet ter Laag diapositieven 209-1-099  

                Het dagelijkse poffen van zoete aardappelen in de hete as (ubie bakar).

                In en rondom de honais (woonhuizen) brandde het vuur continu. Voor een snelle lunch of de dagelijkse avondmaaltijd werden er simpelweg flinke bossen droog gras en takken aangestoken. Zodra de vlammen verdwenen en er een dikke laag gloeiende, smeulende as en grasresten overbleef, was de 'oven' klaar.

                De rauwe zoete aardappelen (ubie) werden rechtstreeks tussen en onder het smeulende gras en de hete as geschoven. Het smeulende gras zorgde voor een heel gelijkmatige, milde hitte. Hierdoor brandde de buitenkant niet direct zwart aan, maar kreeg de aardappel de tijd om van binnen zacht, zoet en romig te worden.

                De as sloot de zuurstof een beetje af, waardoor het gras bleef gloeien (smeulen) in plaats van hard te branden.

                  Wanneer de aardappelen gaar waren, werden ze met een houten stokje uit het smeulende gras gepeuterd. De as werd er simpelweg met de hand vanaf geklopt of geblazen, waarna men de schil eraf pelde en de aardappel direct opat. Dit poffen gaf de aardappel een heel specifieke, heerlijke rokerige smaak.

                  Jos Donkers diapositieven a2-f130i-007 

                  Het lange olifants- of cypergras (ook als dakbedekking gebruikt) en de bladeren beschermen het voedsel (varkensvlees, groenten en zoete aardappelen) tegen direct contact met de as, en zorgen er in combinatie met het vocht voor dat de ingrediënten onder hoge temperatuur gaar stomen.

                  Bananenaanplant. Baliem 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130i-003 

                  De Dani plantten van oudsher al bananenbomen aan. Sterker nog, botanisch en archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat het eiland Nieuw-Guinea de absolute bakerwacht is van de bananencultivatie; de banaan werd hier duizenden jaren geleden als een van de allereerste gewassen ter wereld gecultiveerd. 

                  Hoewel de zoete aardappel (hipere) het absolute hoofdvoedsel is, spelen bananenbomen binnen een Dani-nederzetting (silimo) een heel specifieke en eeuwenoude rol. 

                  Op oude foto's staan de bananenbomen vrijwel altijd dicht op de honais en varkensstallen geplant en niet op de grote open landbouwvelden in de vlakte. Bananenbomen hebben een enorme behoefte aan stikstofrijke en organische grond. De grond rondom de silimo (het omheinde woonerf) is daar uitermate geschikt voor. De mest van de varkens, de as uit de haardvuren van de honais en de dagelijkse organische afvalresten van het gezin werden rond de stammen van de bananenbomen gegooid. Hierdoor groeiden de bomen vlak naast de huizen uit tot een dicht, weelderig woud. Èn de banaan (in de Dani-taal haki of hake genoemd) diende als een direct beschikbaar tussendoortje, met name voor de kinderen en de varkens. 

                    Het multifunctionele blad: Voor de Dani was de bananenboom (haki ai) minstens zo belangrijk om zijn bladeren als om zijn vruchten: De 'keukenfolie' van de Bakar Batu: Tijdens het grote varkensfeest of de dagelijkse bereidingen werden de gigantische, soepele bladeren van de bananenboom gebruikt om de hete stenen en de zoete aardappelen in de smoorkuil af te dekken. Bananenbladeren kunnen goed tegen hitte, scheuren niet snel en hielden de stoom perfect binnenin de kuil.

                    Dienbladen: Nadat het varkensvlees uit de kuil kwam, werd het vaak op grote, schone bananenbladeren gelegd die op het horizontale vleesrek (leke) of op het gras waren uitgespreid.

                      Tenslotte vormde een dichte ring van bananenbomen een uitstekende bescherming tegen de wind: Een silimo (nederzetting) in de Baliemvallei kan 's nachts flink afkoelen door de gure bergwinden. Door een dichte ring van bananenbomen pal rondom de huizen aan te planten, creëerden de Dani een natuurlijke windbreker. De brede, dichte bladeren braken de koude windstromen op, waardoor de temperatuur binnen het ommuurde erf net een paar graden aangenamer bleef.

                      Aldus toont bovenstaande opname van Jos Donkers de authentieke, pre-koloniale en traditionele inrichting van het Dani-erf. Het woud van bananenbomen was een levende symbiose tussen voedselvoorziening, afvalverwerking, keukengerei en klimaatbeheersing. 

                      Met volle draagnetten (noken) keren de Dani vrouwen van hun tuinen terug. Baliemvallei 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130D-f020 

                      Negatieven IrianJaya2 - 152 -011 

                      Bob Schijns Veeteelt 112-005 

                      De taro (Colocasia esculenta), in de Dani-taal hom of mabi genoemd, speelt een heel specifieke religieuze, ceremoniële en culinaire rol die sterk verschilt van de alledaagse zoete aardappel (hipere).

                      Voordat de zoete aardappel een paar honderd jaar geleden via handelsroutes de hooglanden van Papoea bereikte, was de taro (samen met de banaan en bepaalde yams-soorten) het absolute hoofdvoedsel van de Dani. Hoewel de zoete aardappel de taro in kwantiteit heeft ingehaald, heeft de taro zijn prestigieuze, historische status behouden.

                      Taro wordt door de Dani beschouwd als een 'heilig' of 'aristocratisch' gewas. Vanwege de eeuwenoude geschiedenis van de plant, wordt taro direct geassocieerd met de geesten van de voorouders (aygwa). Tijdens grote, ceremoniële varkensfeesten (Wam Mawe) of verzoeningsrituelen worden de taroknollen op een heel specifieke, centrale plek in de smoorkuil gelegd. Waar de zoete aardappel het alledaagse volksvoedsel is, is het gezamenlijk eten van de taro gereserveerd voor de alliantieleiders (ap kain) en de oudere, geïnitieerde mannen in de pilamo (het mannenhuis) om allianties en spirituele eden te bezegelen.

                        Taro-planten hebben, in tegenstelling op de drogere zoete aardappel, extreem veel water en modder nodig om te groeien en zullen derhalve vaak pal langs de randen van de diepe afwateringskanalen en sloten staan. De vrouwen planten ze exact daar waar de modder het meest vochtig en stikstofrijk is.

                            Jos Donkers diapositieven Papua- Div- 792 

                            Ndani kinderen keren terug van de tuin. Baliem 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130D-f021 

                            IrianJaya2-144-031 

                            Dani-vrouwen hoeden een kudde varkens (wam) op een open veld, Nederlands-Nieuw-Guinea, ca. 1960. Het hoeden van varkens was een exclusieve en vitale taak van de vrouwen, aangezien het varken de primaire munteenheid en de hoeksteen van de socio-economische status van de clan vormde.

                            IrianJaya2-147-020 

                            Dani-vrouw zoogt een jong biggetje, Nederlands-Nieuw-Guinea, ca. 1960. Een antropologisch kernbeeld dat de extreme economische en rituele waarde van het varken illustreert. Moeders namen de zorg voor wees- of kwetsbare biggen op zich om het kapitaal van het gezin te beschermen en een spirituele band met het dier op te bouwen.

                            Zoutwinning in Jiwika 1970

                            Zoutwinning Jiwika 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130H-f007 

                            Het traditionele proces van zoutwinning door de Dani (of Ndani) in de Baliemvallei is een ingenieuze en arbeidsintensieve methode. Omdat de vallei volledig is afgesloten van de zee, zijn de Dani voor hun zouttoevoer afhankelijk van specifieke, heilige zoutwaterbronnen in de bergen, zoals bij het dorp Jiwika. 

                            Aangezien zij geen aardewerk of metalen pannen hebben om water in te koken, worden stroken van de bananenstam als een natuurlijke spons gebruikt om het zoute water op te nemen. Ook de fijne, peterselie-achtige bladeren van de Oenanthe of varkensvarens zijn vanwege hun enorme capillaire werking daartoe geschikt. Zo in een netzak (bilum) gestopt zou al het zoute water verloren gaan dus worden de verzadigde bladeren strak in een gevlochten pakket van bananenbast ingepakt om zo huiswaarts vervoerd te worden.

                              Pater Jos Donkers OFM (minderbroeder-franciscaan) heeft dit proces op een unieke wijze gedocumenteerd zoals hieronder te zien is. Hierna volgen de fasen voor de zoutwinning en zouthandel waar echter geen foto's voorhanden zijn: Het drogen en verbranden (As-fase) waarbij de bladrepen en bladeren in de zon worden gelegd en eenmaal kurkdroog op een grote brandstapel volledig worden verbrand. Omdat zout een zeer hoog smeltpunt heeft, verbrandt het niet. De bananenvezels verassen, waardoor er een grijze, zoutrijke as overblijft. Daarna volgen nog het persen en bewaren: De overgebleven as wordt verzameld en vermengd met een heel klein beetje water, zodat er een dikke zoutpasta ontstaat. Deze substantie wordt in bladeren (vaak weer bananenbladeren) gewikkeld en stevig samengeperst tot harde, compacte zoutkoeken of zoutblokken. 

                              Deze harde zoutblokken kunnen maandenlang worden bewaard. Tijdens het koken (vaak via de traditionele bakar batu of steenoventjes) schrapen de Dani simpelweg wat van het zoute asblok over het eten. Daarnaast was dit zout extreem kostbaar; het diende in de Baliemvallei eeuwenlang als een belangrijk ruil- en betaalmiddel, bijvoorbeeld bij het verhandelen van varkens of het sluiten van huwelijken. 

                              Donkers a2-f130H-012

                              De lichtgekleurde, zeewierachtige strengen die de Dani-vrouw op de kleurenopname tegen haar mond drukt zijn zoutminnende algen of waterplanten (soms ook wel zoetwaterwieren genoemd) die rechtstreeks uit de zoutbron van Jiwika worden geoogst. Deze specifieke waterplanten zuigen zich in de bron vol met het meest pure, vloeibare pekelwater. De vrouwen reinigen de bladeren oppervlakkig en kauwen of zuigen er ter plekke op. Dit doen ze niet alleen om hun dorst te lessen met de mineralen, maar het fungeert ook als een traditionele smaaksensatie en oppepper tijdens het zware werk.

                              Jiwika Zoutbron 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130i-015 

                              Jiwika Zoutbron 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130i-022

                              Zoutwinning Jiwika 1970. Jos Donkers diapositieven a2-f130i-017 

                              Jos Donkers a2-f130i-016 

                              De lange, taaie baststroken van de bananenboom (bili) worden gebruikt om een stevig, compact pakket (gusa) te vlechten. Bananenbast is van nature aan de buitenkant redelijk waterafstotend. Dit zorgde ervoor dat het kostbare, zoute water tijdens de loodzware tocht naar beneden niet direct wegvloeide of verdampte door de hete zon.

                              Textiel- en touwbereiding uit boombast

                              Textiel- en touwbereiding uit boombast. Donkers a2-f130A-010 

                              Textiel- en touwbereiding uit boombast. Donkers a2-f130A-011

                              De vrouwen op bovenstaande foto's zijn bezig met het vervaardigen van de absolute basismaterialen voor de Dani-vrouwenkleding: de vezels die gebruikt worden voor het knopen van de noken (draagnetten), de sali (meisjesrok) of de yokal (vrouwenrok).

                              Van de vers geoogste takken of stammetjes van de moerbeiboom of specifieke inheemse ficussoorten (zoals de ficus wam) schrapen de Dani vrouwen eerst de ruwe buitenbast af. Wat overblijft is de zachte, vezelrijke binnenbast (het cambium), die zich in lange, riet-achtige stroken van de houten kern laat lostrekken.

                                Net als bij de vlas- en hennepverwerking in Europa, moeten de plantensappen en kleverige textielgommen uit de bast gespoeld worden. Door de stengels constant in het stromende rivierwater te weken en met de vingers uiteen te rafelen, lossen de zachte plantendelen op en komen de pure, sterke, witte cellulose-vezels bloot te liggen.

                                De handeling waarbij de vrouw de natte streng op een grote platte steen legt en er met een handsteen op klopt, is de cruciale afwerking: Door het kloppen (beuken) breken de resterende harde houtvezels op, waardoor de draad soepel en zacht wordt en het overtollige rivierwater en de laatste gommen uit de streng geslagen wordt. Na dit kloppen worden de strengen in de zon te drogen gehangen. 

                                  Daarna volgt het twijnen (tot touw draaien). De Dani-vrouwen rollen de losse vezels met de palm van hun hand in een ritmische beweging over de blote huid van hun bovenbeen. Door deze wrijving draaien de losse pluisjes zich in elkaar tot een uiterst sterke, doorlopende draad of streng, klaar om door de vrouwen te worden geknoopt tot een noken of te worden verwerkt tot de koorden van een yokal of sali.

                                    Beeldcollectie Papua Pegunungan: