Papua Pegunungan: Tolikara / Lanny Jaya / Mamberamo Tengah / Jayawijaya / Yalimo / Yahukimo / Nduga
Deel II
Deel I - Vroegste opnames 1909-1910 van de Nduga; de Lani en de Dem (1920-1922); de Dani: dorpsinrichting en huizenbouw; agricultuur; zoutwinning; vervaardiging van textiel.
Deel II - De Dani: varkensfeest (Wam Mawe / Bakar Batu); lijkverbranding (Ima Wusan); louteringsritueel; mummies.
Deel III - De Dani: oorlogsvoering en materiële cultuur (lichaamsdracht, versiering, status); fotodocumentatie van de Yali; krantenknipsels en literatuur (oa 'De Bergpapoea's en hun woongebied' van C.C.F.M. Le Roux 1948-1950).
Bewerking kaart van auteur: Hddty, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons
Map Central New-Guinea. Cannibal Valley, page 277. Arthur T. Hitt 1962.
De zeven regentschappen (kabupaten) Tolikar, Mamberamo Tengah, Yalimo, Lanny Jaya, Jayawijaya, Nduga en Yahukimo in de Centrale Hooglanden van Papoea zijn cultureel en etnologisch wezenlijk van elkaar te onderscheiden. Hoewel de buitenwereld de bewoners van deze berggebieden historisch vaak op één hoop veegde als "bergpapoea's", vallen de regentschappen uiteen in verschillende grote, trotse taalgroepen en stammen. Hun onderlinge verschillen komen tot uiting in taal, sociale structuur en traditionele kleding.
Overzichtskaartje van stammen en talen der bergpapoea's van West Centraal Nieuw-Guinea. Figuur 12 Le_Roux_1950_II_Bergpapoeas - Stammen Berggebied Nederlands Nieuw-Guinea
Etnologische verdeling per regentschap
De zeven regentschappen laten zich indelen naar de dominante inheemse bevolkingsgroepen die er wonen:
-
Jayawijaya: Dit is het hartland van de Dani (of Hubula). Zij bewonen de brede, vruchtbare Baliemvallei en behoren tot de meest talrijke en bekende groepen van de hooglanden.
-
Lanny Jaya en Tolikara: Deze gebieden worden gedomineerd door de Lani (historisch door westerse missionarissen ook wel de 'Westelijke Dani' genoemd). Hoewel verwant aan de Dani, vormen zij een taalkundig en cultureel aparte groep.
-
Yalimo: Dit is het thuisland van de Yali. Zij wonen in de ruigere bergen ten oosten van de Baliemvallei en verschillen fysiek en cultureel sterk van hun westerburen.
-
Mamberamo Tengah: Dit overgangsgebied vormt de grens tussen de hooglanden en het laagland. Hier wonen onder andere de Walak-bevolking en groepen die verwant zijn aan de Lani.
-
Yahukimo: Dit is een enorm, etnisch zeer divers regentschap. De naam is een acroniem van de vier grootste stammen die er wonen: de Yali, Dani (Hubula), Kime, en Moni. Het zuidelijke deel strekt zich uit tot in het laagland, waar compleet andere culturen (zoals de Momuna) leven.
-
Nduga: Dit geïsoleerde, bergachtige regentschap is het leefgebied van de Nduga-stam voorheen Pesechem of Pesegem genoemd. Zij zijn cultureel verwant aan de Lani en Dani, maar hebben een volledig eigen identiteit, taal en geschiedenis van strikte onafhankelijkheid. Het grondgebied van de Nduga grenst aan de Dani en Lani in het noorden, de Asmat in het zuiden, de Damal in het westen en de Ngalik in het oosten.
Deze pagina toont hoofdzakelijk beeldmateriaal en documentatie van de Dani bevolking afkomstig uit het archief van de Minderbroeders Franciscanen (OFM). Van de overige hierboven genoemde stammen is helaas weinig historisch beeldmateriaal bewaard gebleven.
Varkensfeest - Wam Mawe / Bakar Batu
Varken in de tuin aan het wroeten - Heppuba (Hepuba) Baliem 1970. Donkers a2-f130B-010
Wam Mawe: Dit zijn pure woorden uit het Hubula (de taal van de Dani). Wam betekent varken en Mawe betekent ceremonie of ritueel. Het betekent dus letterlijk "Varkensceremonie".
Een andere aanduiding voor dit evenement is de Indonesische term Bakar Batu die letterlijk "het branden van de stenen" betekent. Het is een overkoepelende term die door buitenstaanders, toeristen en de Indonesische overheid wordt gebruikt voor deze kookmethode op het hele eiland. Bakar Batu is de techniek: Je kunt een bakar batu organiseren voor een klein familiebezoek, het vieren van een goede oogst, of een kleinschalige verzoening. Er hoeft niet eens altijd varkensvlees in; soms gaan er alleen zoete aardappelen en groenten in de kuil.
Wam Mawe is het instituut: Dit is niet zomaar een maaltijd, maar een gigantisch sociaal-cultureel mega-evenement. Een échte Wam Mawe vond traditioneel slechts eens in de 5 tot 6 jaar plaats per regio of alliantie. In de jaren voorafgaand aan dit feest gold er een streng taboe op het tussentijds slachten van varkens, zodat de populatie enorm kon groeien.
Tijdens een Wam Mawe gebeuren er allerlei cruciale maatschappelijke zaken tegelijkertijd die de Bakar Batu overstijgen:
Tientallen jonge stellen trouwen tijdens dit feest; jonge jongens treden officieel toe tot de wereld van de volwassen mannen (initiatie) en openstaande schulden tussen clans (bruidsschatten, oorlogscompensaties) worden met de vele geslachte varkens ceremonieel ingelost.
Een grootschalige Wam Mawe (alliantiefeest) brengt duizenden mensen op de been uit tientallen geallieerde dorpen.
Op de volgende opnames is een veel kleinschaliger, lokaal varkensfeest aldus een Bakar Batu te zien dat binnen de beslotenheid van één enkele woongemeenschap (sima) plaatsvond, mogelijk ter verwelkoming van de pater die bij hen op bezoek kwam en verantwoordelijk zal zijn geweest voor deze fotoreportage (paters OFM Cris Jan Severins, Arie Blokdijk, of Jules Camps). De periode zal eind jaren '60 begin jaren '70 zijn. De dia's werden verzameld en onder het thema 'Baliem' bijeengebracht door Bob Schijns, evenals eerder genoemden een pater behorende tot de Franciscanen Minderbroeders, de Ordo Fratrum Minorum.
Bob Schijns diapositief Baliem 13-002.
Bob Schijns diapositieven Baliem-13-009
Bob Schijns diapositieven Baliem-13-013
Bob Schijns diapositieven Baliem-13-014
Een al wat oudere man – herkenbaar aan zijn gerespecteerde status als dorpsoudste of clanleider – zit gehurkt bij het achtereind van de zojuist gedode varkens. In zijn hand houdt hij een bos bladeren.
Binnen de Dani-cultuur heeft dit bosje bladeren een gelaagde betekenis. Enerzijds dient het een spiritueel doel: het sussen van de levenskracht (edai-egen) van het varken en het afschermen van de plek tegen ongunstige geesten. Anderzijds is het puur praktisch en hygiënisch. De bladeren fungeren als een natuurlijke spons om het eerste, heilige bloed op te vangen en geven de oudere man extra grip op de stugge, gladde varkenshuid.
Naast hem zien we een Dani die klaar zit met een mes van gespleten bamboe (pika), door de natuurlijke siliconen zo scherp als een scalpel, waarmee de eerste ceremoniële snede toegebracht gaat worden.
Bob Schijns diapositieven Baliem-13-015
Dan wordt met diepe, cirkelvormige bewegingen de staart (wam ikit) met de aanhangende vet- en spierlaag losgesneden, waardoor er een karakteristieke, kegelvormige holte in het achterwerk achterblijft. Dit specifieke stuk vlees met de staart geldt als de ultieme delicatesse van de 'afsluiting' en wordt als teken van respect direct aan de belangrijkste personen zoals de eigenaar van het varken, de belangrijkste medicijnman of een gerespecteerde dorpsoudste overhandigd.
Bob Schijns diapositieven Baliem-13-016
Het schroeien van de haren. Bob Schijns Baliem-13-017H
Idem. Bob Schijns Baliem-14-001
De verschroeide haarresten worden verwijderd. Bob Schijns Baliem-13-021
Bij westerse slachtmethoden wordt het varken vaak in heet water gebroeid en machinaal kaalgeschraapt om een schone, blanke zwoerd over te houden. De Dani doen dit bewust anders. Door het varken rauw boven een laaiend open vuur van takken en bladeren te rollen, verbranden de stugge varkensharen volledig tot as.
Dit schroeiproces laat een diepzwarte, geblakerde roetlaag achter op het karkas. Dit is geen 'vervuiling', maar essentieel voor de smaak: deze koolstof- en roetlaag trekt direct in de speklaag en geeft het vlees naderhand zijn kenmerkende, diepe rooksmaak in de smoorkuil.
Zodra de huid rondom gelijkmatig is geschroeid en zwartgeblakerd, wordt het dier van het vuur gehaald en op een bed van verse bladeren gelegd. Vervolgens pakken de mannen hun bamboemessen (pika) of scherpe stenen werktuigen waarmee de wam-oat — het grote, aaneengesloten stuk rugspek inclusief de poten en kaak — los gesneden wordt. Deze wordt door de vrouwen aan de kaak vastgehouden en gedrapeerd over de rug vol trots rondgedragen.
Varkensfeest 1966 Jules Camps negatieven IrianJaya2 - 125 -014
Pronken met de wam-oat. Zodra de wam-oat succesvol is losgesneden, nemen de vrouwen de zware, glanzende varkenshuiden over. Zij draperen deze over hun hoofd en rug en lopen er plechtig mee rond. Dit is het moment van maximale trots: de volledige rijkdom en status van de clan ligt letterlijk bloot voor iedereen om te aanschouwen.
Vrouw met wam-oat - varkenshuid. Huub Zwartjes afdrukken Album3-10-012
Bob Schijns Baliem-15-006
Op bedden van gras worden de varkenshuiden daarna uitgespreid om even later als een deksel bovenop de smoorkuilen het dieper in de kuilen liggende vlees te helpen garen.
Het malse spiervlees, de ribben en de organen gaat in stukken gesneden direct onderin de kuil (of halverwege, afhankelijk van de grootte), dicht bij de gloeiend hete stenen die met tangen in de kuil worden gelegd. Het vlees wordt stevig ingepakt in grote graspluimen en bananen- of varenbladeren om het te beschermen tegen direct aanbranden. Samen met de zoete aardappelen (bataten) ligt dit vlees enige uren te stoven in de diepte van de kuil.
Bob Schijns Baliem-14-003
Het aanbrengen van de hete stenen met de kani.
Bob Schijns Baliem-14-004
Op deze opnamen is de opbouw te zien van de traditionele smoorkuilen, het culinaire en rituele hoogtepunt van een Dani-varkensfeest. Mannen verplaatsen met grote behendigheid gloeiend hete stenen uit het hoofdvuur naar de kuilen. Hiervoor gebruiken zij de kani, een vernuftige, zelfgemaakte tang van een aan het uiteinde gespleten boomtak of bamboestam.
De kuilen worden laagsgewijs opgebouwd als een natuurlijke stoomoven. Het lange olifants- of cypergras (ook als dakbedekking gebruikt) en de bladeren beschermen het voedsel (varkensvlees, groenten en zoete aardappelen) tegen direct contact met de as, en zorgen er in combinatie met het vocht voor dat de ingrediënten onder hoge temperatuur gaar stomen. De aanwezigheid van meerdere smoorkuilen op de foto benadrukt de grote schaal van dit gemeenschappelijke feest, waarbij de status en de gastvrijheid van de clan centraal staan.
Rechts op de achtergrond en op de opname hieronder is het langwerpige, traditionele mannenhuis (Heima of Pilamo) zichtbaar, met daarvoor een houten vleesrek (Leke of Hakasin). Hierop hangen de vers gesneden delen van het varkensvlees overzichtelijk gerangschikt, klaar om in de gereedgemaakte stoomkuilen te worden geplaatst. Dit rek garandeert niet alleen dat het vlees schoon blijft, maar dient ook om de rijkdom en vrijgevigheid van de organiserende clan aan alle gasten te tonen.
Huub Zwartjes Baliem kleurenafdrukken Album3-20-009
Bob Schijns Baliem-13-007
Bob Schijns Baliem-15-016
Waika of Wam-Waika - verticaal opgericht ceremonieel vleesrek. Bob Schijns Baliem-16-011
Waika of Wam-Waika - verticaal opgericht ceremonieel vleesrek. Huub Zwartjes Baliem kleurenafdrukken 100-028/030
De verticale, spitsvormige constructie die tegen het varkensverblijf (wam ai) staat opgesteld, is het ceremoniële vleesrek dat in de Dani-taal een waika of wam-waika genoemd wordt.
In de Dani-samenleving draait alles om varkensvlees als sociaal en politiek bindmiddel. Tijdens een groot feest worden tientallen varkens geslacht. Het vlees wordt niet zomaar op de grond gelegd; de belangrijkste stukken (met name de vetrijke zijden en rugstukken) worden strak met lianen of touw aan de dwars op de staande stammen bevestigde suikerriet-stammen vastgesnoerd. Dat de constructie zo hoog en spitsvormig is, dient om de immense hoeveelheid vlees voor de hele menigte zichtbaar te maken. Hoe hoger het rek en hoe voller het hangt met vlees, des te groter is het prestige en de status van de organiserende alliantieleider (ap kain) en zijn clan.
Het suikerriet (Saccharum officinarum), in de Dani-taal el genoemd, betreft hier een van de inheemse suikerrietvariëteiten die van zichzelf een diepe, bordeauxrode of paarsrode schil hebben. Wanneer de buitenste, droge bladeren van de stengel worden gepeld, glanst de felle rode kleur in de zon. Het gele en groene gedeelte is het respectievelijk rijpe en nog onrijpe gedeelte van het suikerriet. Het suikerriet blijft achter op het feestterrein nadat het vlees eraf is gehaald. Omdat het niet is mee gestoofd, blijft het koud, sappig en knapperig. Tijdens het urenlange wachten op het garen van de smoorkuil, of direct na het eten van het varkensvlees, hakken de mannen en kinderen de suikerrietstengels in stukken. Ze kauwen op de rauwe, vezelige stukken om het zoete sap eruit te zuigen. Dit dient als een heerlijk, verfrissend 'toetje' en een bron van hydratatie en snelle energie na een dag van zware fysieke rituelen.
Bob Schijns diapositieven Baliem-13-003
Een varkenshuid met stevige speklaag als deksel. Bob Schijns Baliem-14-008
Nadat al het vlees, de groenten en de stenen goed zijn ingepakt en er een dichte, isolerende bovenlaag van bladeren en gras overheen is gelegd, wordt bovenop het gebladerte de volledige, uitgesneden huid met de speklaag daar weer bovenop gedrapeerd.
Het vlees onderin heeft directe, intense hitte van de stenen nodig om mals te stoven. De speklaag bovenop heeft juist baat bij de zachtere, opstijgende stoom om langzaam boterzacht te smelten zonder vloeibaar te worden. Het smeltende vet sijpelt door het dichte gebladerte heen naar beneden en bedruipt zo continu het vlees en de groenten daaronder.
Als de kuil na een paar uur wordt opengemaakt, is het dubbel feest: bovenop ligt de perfect gestoomde, vette huid klaar om in ceremoniële repen gesneden te worden, terwijl men dieper uit de kuil het malse, dampende varkensvlees en de doordrenkte groenten tevoorschijn haalt.
Bob Schijns Baliem-14-009
Bob Schijns Baliem-15-002
Bob Schijns Baliem-14-010
Bob Schijns Baliem-14-011
Bob Schijns Baliem-15-003
Bob Schijns Baliem-15-001
Het gaarproces verloopt in fases; terwijl sommige smoorkuilen al volop stomen, worden andere nog opgebouwd met hete stenen. Opvallend zijn de grote, rauwe stukken varkensvlees die bovenop de afgedekte kuilen zijn gelegd. Hier worden ze door de opstijgende stoom alvast voorverwarmd en mals gemaakt, waarna ze in een latere fase van de ceremoniële maaltijd definitief tussen de hete stenen worden geplaatst.
Bob Schijns Baliem-15-010
Bob Schijns Baliem-18-007 Wam Mawe
Lijkverbrandingsritueel (Ima Wusan)
Dani mannen in de rouw. Diapositief NG-D4-024
Baliem 1956. Piet ter Laag diapositieven 209-1-093
De mannen die geheel of gedeeltelijk zijn ingesmeerd met de licht opdrogende modderklei, zijn de primaire rouwenden: de directe zonen, broers, of de vader van de overledene. Voor hen is de rouw absoluut en fysiek. De klei symboliseert hun diepe verdriet en het feit dat een deel van hun eigen levenskracht met de dode is meegegaan. Daarnaast dient het als een direct spiritueel schild: de geest van de pas overledene (mokat) is onvoorspelbaar en zoekt vaak zijn directe geliefden op. Door de klei ruiken en zien deze mannen eruit 'als de dood', waardoor de geest hen niet herkent of lastigvalt.
De mannen in de groep die zich niet met klei hebben ingesmeerd zijn de clangenoten, verre neven of politieke bondgenoten (alliantiepartners). Zij delen in het collectieve verdriet en de politieke klap van het sterfgeval, maar hun spirituele en praktische taak is juist om schoon te blijven. Zij moeten dadelijk immers de varkens slachten, de zware varkenshuiden dragen naar de heilige boom, of de onderhandelingen over de bloedschuldbetalingen leiden.
Als iedereen zich dik in de klei zou smeren, zou de hele gemeenschap spiritueel 'verlamd' en besmet zijn door de dood. De onbesmeurde mannen bewaren de functionele balans in het dorp zodat het leven en het ritueel door kunnen gaan.
Piet ter Laag-209-1-076
Mannen droegen de kleilaag vaak alleen tijdens de directe dagen van de crematie en het grote verzoeningsfeest daarna. Hun kleilaag was functioneel en tijdelijk.
Vrouwen (moeders, echtgenotes en zusters) droegen de rouw veel zwaarder en zichtbaarder. Zij smeerden zich niet alleen in met klei, maar droegen maandenlang de gelaagde, zware rouw-netten (noken) over het hoofd én ondergingen historisch het ritueel amputeren van vingerkootjes (iki palek) als ultiem offer aan de overledene.
Wam Wusa rouwslacht Bob Schijns Baliem-12-024
Is een belangrijk clanlid overleden wordt een Wam Wusa (de directe uitvaart) gehouden: Dit is de rouwslacht die plaatsvindt op de dag van de crematie zelf. De mannen slachten en tonen het vlees op het rek in de ochtend vóór de crematie). Het dient, net als de schelpen (de jetak-linten op de foto's hieronder), om publiekelijk de rijkdom van de clan te tonen en direct de openstaande 'rouw-schulden' binnen de gemeenschap af te betalen. De levenden worden gevoed, de schulden worden vereffend, en pas daarna is de weg vrij om het lichaam op de stellage aan het vuur toe te vertrouwen.
"Volgens mijn informanten worden onmiddellijk na de dood de nodige varkens geslacht (M. àgàpàdia wògò, E. èkina wart), waarvan het aantal afhankelijk is van ouderdom, rijkdom en aanzien. Zo wordt voor een kind als regel één, voor ouden van dagen en hoofden meerdere dieren geofferd. Het vlees wordt verdeeld onder degenen die rouwbezoek komen afleggen. Bij àgàpàdia wògò mag men dit rauw en onbereid naar huis meenemen. Op de dag van de bijzetting van het lijk of de begrafenis vindt het eigenlijke dodenfeest plaats. Op die dag dragen de naaste verwanten van de dode het lijk in een regenkap en gebonden aan een stok, zoals een varken door twee mensen op de schouders gedragen wordt, naar de bijzettingsplaats of het graf. Ook geschiedt dit wel op een draagbaar van rondhouten en boombast geconstrueerd. Ter plaatse worden dan opnieuw varkens geslacht en na de bijzetting van het lijk vangt de dodenmaaltijd aan (M. wànggoe wògò) Het vlees wordt in de smoorkuil gaar gestoomd tussen de verhitte stenen en moet op de bijzettingsplaats worden verorberd. Familie- en ook kamponggenoten nemen aan de maaltijd deel, doch tegen betaling van schelpengeld."
LeRoux 1950 deel II p.743
In foetushouding gebracht corpus omwonden met jetak-linten, banden kaurischelpen. Bob Schijns diapositief Baliem-12-004/005
Baliem-18-019
Voordat het vuur wordt aangestoken, is het lichaam uit het woonhuis (hunila) gehaald, ingesmeerd met varkensvet om het een glans te geven en in een zittende of foetushouding gebonden. Het gedroogde gras (vaak hetzelfde stugge cyper- of olifantsgras dat voor de daken en de smoorkuilen wordt gebruikt) wordt over het lichaam heen gelegd om het te beschermen tegen vliegen en de felle zon zolang de ceremonie duurt. Familieleden en alliantiepartners zitten om deze grasstapel heen om luidkeels te rouwen, te zingen, en giften (zoals noken-netten en varkensvlees) uit te wisselen.
Wam Wusa. Cris Jan Severins 1970 diapositief IrianJaya2-207-028
De 'troon' (pila) waarop het lijk zal worden opgebaard wordt in gereedheid gebracht.
Wam Wusa. Cris Jan Severins 1970 diapositief IrianJaya2 - 207 -029
Het corpus wordt temidden van de rouwende, zingende en huilende menigte, op een prachtig gemaakte, hoge houten 'troon' of stoel (pila) in de openlucht geplaatst. Men eert de overledene voor zijn reis naar de geestenwereld (mogat) én het tafereel toont de absolute status en kredietwaardigheid van de achterblijvende familie
Wam Wusa. Cris Jan Severins 1970 diapositief IrianJaya2-207-030
Lijkverbranding Woogi 1971. Arie Blokdijk negatieven IrianJaya2 - 212 -014
Vingerkootjes afhakken Woogi 1971. Arie Blokdijk IrianJaya2 - 212 -011
Een integraal onderdeel van de vroege rouwfase vormde het afhakken van vingerkootjes (Ikipalin). Dit vond plaats terwijl de overledene nog op de houten troon of onder het gras lag opgebaard.
De Dani geloofden dat de geest van een recent overleden persoon (mogat) woedend, verdrietig en eenzaam was. Om deze geest te kalmeren en te voorkomen dat hij de achterblijvers in het dorp zou lastigvallen, brachten de vrouwelijke familieleden een fysiek offer van hun eigen lichaam. De pijn en het bloed moesten de geest sussen.
De fysieke pijn van het amputeren overstemde de psychologische pijn van het verlies. Bovendien droegen de vrouwen de rest van hun leven de verminkte handen als een permanent en publiekelijk zichtbaar eerbetoon aan hun overleden dierbaren. Aan de handen van een oudere Dani-vrouw kon je in één oogopslag zien hoeveel naaste familieleden zij tijdens haar leven had verloren.
Vóór de slag werd de elleboog van het meisje of de vrouw heel hard met een houten slagpin op de ulnaire zenuw (het 'telefoonbotje') geslagen. Hierdoor raakte de hele arm en hand tijdelijk volledig gevoelloos en verlamd.
De vinger werd strak over een stevige houten ondergrond gelegd. Met een vlijmscherpe stenen bijl (bisa) werd in één krachtige, trefzekere klap het vingerkootje (meestal van de ringvinger of pink) exact tussen de gewrichten door geamputeerd. Daarna werd de wond direct dichtgebonden met medicinale bladeren en strak ingepakt met klei of as om het bloeden te stelpen. De afgehakte vingerkootjes werden vervolgens gedroogd en later ritueel verbrand, vaak samen met de overledene op de brandstapel.
Oude Dani vrouw met reeds een aantal missende vingerkootjes in de rouw. Bob Schijns diapositief Baliem-12-007
Lijkverbranding Woogi 1971. Arie Blokdijk negatieven IrianJaya2-212-013
De houten stellage waarop het lijk verbrand zal worden wordt door de mannen zeer zorgvuldig opgebouwd in het midden van de centrale binnenplaats. Er wordt gebruikgemaakt van zware, harsrijke houtblokken die lang en heet kunnen branden. De stellage is vaak een soort rechthoekig platform of een 'vork' van palen.
Zodra de rituele voorbereidingen zoals de Wam Wusa ende Ikipalin zijn afgerond, wordt het lichaam vanonder het gras vandaan gehaald, rechtop of liggend op het platform van de stellage geplaatst, en vervolgens volledig omringd en afgedekt met een enorme hoeveelheid brandhout. Het vuur wordt vervolgens met fakkels aangestoken. De opstijgende rook symboliseert de geest van de overledene (moka-oba) die het dorp verlaat.
Het lichaam wordt op de houtstapel gelegd. Anders dan op de eerdere kleurendia's van Cris Severins hebben we hier in deze serie zwart-wit opnames van Jules Camps met een vrouwspersoon te maken. Dit zal voor verloop van het ceremonieel geen verschil maken.
Lijkverbranding Woogi 1971. De overledene krijgt haar draagnet (noken) mee. Arie Blokdijk negatieven IrianJaya2-212-008
Lijkverbranding Woogi 1971. Het vuur voor de lijkverbranding wordt gemaakt. Arie Blokdijk negatieven IrianJaya2-212-016
Lijkverbranding Woogi 1971. Arie Blokdijk IrianJaya2 - 212 -003
Handwassing. Arie Blokdijk negatieven IrianJaya2-212-004
Terwijl de brandstapel rookt, giet een gerespecteerde oudere vrouw uit het dorp met een kalebas water over de gevouwen handen van een man.
De mannen zijn degenen die zojuist het dode lichaam hebben aangeraakt. Zij hebben het corpus naar de brandstapel gedragen, en het brandhout opgestapeld. Vanwege dit fysieke contact met het lijk en mogelijk de betrokkenheid bij de Ikipalin welke altijd door de vader, broer of oom uitgevoerd werd zodat er letterlijk bloed aan hun handen kon kleven, moeten hun handen ritueel worden gereinigd zodra het vuur brandt en de geest (mogat) geacht wordt het lichaam te verlaten. Pas na deze wassing zijn de mannen spiritueel 'veilig' en kunnen zij later op de dag weer voedsel aanraken en opeten zonder de toorn van de geesten over zich af te roepen.
Oudere vrouwen (de matriarchen van de clan) worden bij de Dani gezien als de bewakers van de levensloop, de vruchtbaarheid en de rituele transitie. Waar de mannen de fysieke kracht leveren voor de oorlog en de brandstapel, dragen de oudere vrouwen de spirituele verantwoordelijkheid om de rust en de reinheid in de dorpsgemeenschap (silimo) te herstellen na de chaos van de dood.
De linten kaurischelpen bij de opbaring gebruikt worden niet mee verbrand. Bob Schijns diapositief Baliem-12-006
De schelpenbanden verbranden uiteraard niet mee; dat zou een economische ramp zijn. Nadat het vuur gedoofd is en de geest van de overledene geacht wordt het dorp te hebben verlaten, worden de jetak-banden opnieuw verdeeld onder de levenden. De clanleiders rollen de linten strak op tot ronde bollen om ze compact en veilig te kunnen vervoeren. Deze bollen worden vervolgens uitgedeeld aan de mensen die geholpen hebben bij het feest (zoals de mannen die de varkens slachtten, of verre familieleden die speciaal zijn komen rouwen). De bollen verdwijnen in de noken-draagzakken en gaan mee terug naar de eigen dorpen, waar ze weer worden opgeborgen tot het volgende feest.
De crematie op een brandstapel was géén algemene Papoeatraditie. Sterker nog, het bergland van Nieuw-Guinea was antropologisch extreem verdeeld als het ging om dodenbezorging. De lijkverbranding op deze specifieke wijze was exclusief voorbehouden aan een beperkt aantal groepen:
Alleen de directe buren van de Dani (de Lani in het westen en de Yali in het oosten) praktiseerden eveneens de lijkverbranding op een houten stellage. Zij deelden deze cultuurstroom. Het vuur werd bij hen gezien als de enige manier om de geest snel te zuiveren en los te maken van het aardse lichaam.
De Ekari (Kapauku) en Moni cremeerden hun doden nooit. Zij begroeven gewone stamleden in de grond of legden ze in eenvoudige boomgraven. Belangrijke leiders (Tonowi) kregen soms een 'luchtgraf': zij werden zittend op een houten platform of in een kleine houten constructie boven de grond geplaatst om langzaam te mummificeren of te vergaan.
Reinigingsritueel aan het einde van een rouwperiode
Een verborgen Dani-ritueel uit 1963 in beeld
Hier volgen enkele opnames van een door pater Jules Camps in 1963 gemaakte fotoreportage van een uiterst zeldzaam en diepgaand traditioneel reinigings- en bezweringsritueel (Wam Ilko) van de Dani, dat plaatsvond aan het einde van een zware rouwperiode na het overlijden van een belangrijk persoon.
In 1963 was de Baliemvallei nog nauwelijks geopend voor de buitenwereld. Rituelen waren destijds volledig intact en onbeïnvloed. Omdat dit specifieke ritueel te maken heeft met de omgang met de dood, spirituele onreinheid en geheimhouding, werd het vrijwel nooit met buitenstaanders gedeeld. Dankzij de intense vertrouwensband die pater Camps met de gemeenschap had opgebouwd, kreeg hij de unieke kans om deze 'liturgie' van begin tot eind te documenteren.
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-005
De voorbereiding: Op het centrale plein, voor de mannenhuizen (pilamo's) en de lange varkensstal, heerst diepe rouw onder de aanwezige mannen. Er liggen tientallen varkenshuiden klaar. De mannen hullen zich in de vers geslachte huiden, binnenstebuiten gekeerd, met het vet naar buiten. Varkensvet is voor de Dani de ultieme bron van levenskracht en bescherming. De huiden fungeren hier als een 'spirituele spons' om het verdriet en de doodsgeest uit het dorp te absorberen. Er zijn strikt geen vrouwen op het terrein aanwezig.
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-017
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-029
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-030
Om de doodsgeest te misleiden en te voorkomen dat de normale dorpspoort spiritueel besmet raakt, verlaten de mannen het dorp niet via de uitgang, maar klimmen zij met de zware huiden op hun rug over de dorpsomheining. Zij trekken in een processie van zo'n honderd man over de grasvelden naar het niemandsland buiten de dorpsgrenzen.
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-031
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-032
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-033
De stoet verzamelt zich bij een grote, oude, knoestige boom, de grens met de spirituele wildernis. Hier heeft men de huiden afgelegd.
Als rituele climax houden twee mannen één varkenshuid omhoog bij de snuit, waarna een derde man de huid met een mes exact doormidden snijdt. Op de laatste foto is goed te zien hoe op de voorgrond de helften van enkele eerder middendoor gesneden huiden bij de (halve) kop vastgehouden worden. De fysieke kloving symboliseert de harde, definitieve breuk tussen de wereld van de levenden en de wereld van de doden. De ziekte en de dood blijven achter bij de boom; het dorp is gereinigd.
Jules Camps Baliem 1963 Reinigingsritueel IrianJaya1-31-034